Gospodarka Iranu coraz wyraźniej ugina się pod ciężarem wojny i sankcji

W Iranie kumulują się oznaki silnego kryzysu gospodarczego: gospodarstwa domowe tracą siłę nabywczą, drożeją podstawowe produkty, rośnie niepewność zatrudnienia, a państwo ma coraz mniejsze wpływy z ropy i ograniczony dostęp do walut obcych. Materiały źródłowe potwierdzają poważne pogorszenie sytuacji, choć nie pozwalają niezależnie zweryfikować wszystkich szczegółowych twierdzeń — zwłaszcza dokładnej skali spadku kursu riala, strat podatkowych, niedoborów konkretnych leków czy protestów pracowniczych.

Najmocniejsze sygnały pogarszającej się sytuacji

Dla zwykłych Irańczyków kryzys oznacza przede wszystkim wyższe koszty paliwa, żywności, najmu i leków. NPR opisywał przypadki osób, które muszą się zadłużać, aby przetrwać, oraz odkładają ważne decyzje życiowe z powodu utraty stabilności finansowej. 3

Problemem nie jest wyłącznie dostępność towarów, lecz przede wszystkim ich cena. Associated Press informowała, że teherańskie sklepy są zaopatrzone, ale wiele rodzin z trudem stać na podstawowe zakupy. Bezrobocie ma rosnąć, a osoby, które zachowały pracę, pracują dłużej za pieniądze mające mniej więcej o połowę mniejszą wartość niż rok wcześniej. W efekcie żywność i leki stają się coraz mniej osiągalne. 8

Kluczowy jest też cios w sektor ropy i finanse państwa. Według Reutersa amerykańska blokada morska oraz zaostrzone sankcje ograniczają irański eksport ropy, utrudniają dostęp do walut obcych i zmniejszają dochody publiczne. Taki mechanizm napędza inflację, utrudnia import oraz zawęża rządowi pole działania przy finansowaniu usług i stabilizowaniu waluty. 7

Sami przedstawiciele władz pośrednio przyznają, że presja jest poważna. Ministerstwo Gospodarki powołało Sztab Wojny Gospodarczej, który ma zajmować się skutkami konfliktu dla gospodarki. Równocześnie wysoki rangą irański urzędnik ostrzegł, że kolejne ataki spotkają się z „bolesną odpowiedzią”. 4

Dlaczego sankcje tak mocno uderzają w gospodarkę

Waszyngton prowadzi kampanię nazwaną Operation Economic Outcast. Departament Skarbu USA przedstawia ją jako działania wymierzone w finansowe powiązania Iranu i podmioty pomagające Teheranowi utrzymywać dostęp do światowego systemu gospodarczego. 1

Ograniczenie sprzedaży ropy ma szczególne znaczenie, ponieważ ropa jest najważniejszym źródłem twardej waluty i dochodów publicznych Iranu. Jednocześnie izolacja finansowa komplikuje rozliczenia handlowe, finansowanie importu i płatności międzynarodowe. Reuters wskazywał, że najnowsze działania wyraźnie ograniczyły zdolność Teheranu do pozyskiwania walut, importowania towarów i korzystania z globalnych sieci finansowania. 7

Kampania obejmuje także instytucje spoza Iranu. OFAC, agencja sankcyjna amerykańskiego Departamentu Skarbu, objęła sankcjami rosyjski VTB Bank, zarzucając mu udział w obchodzeniu sankcji wobec Iranu, w tym utrzymywanie relacji korespondencyjnych z objętymi restrykcjami bankami irańskimi. 2

17 września USA nałożyły również sankcje na giełdę kryptowalut BitBank, kontrolowaną przez objętego sankcjami irańskiego finansistę Babaka Zanjaniego. Według Reutersa amerykański resort skarbu oskarżył platformę o obsługę płatności związanych ze statkami przepływającymi przez Cieśninę Ormuz. Uderzenie w taki podmiot może dodatkowo utrudnić wykorzystywanie aktywów cyfrowych do transferu środków poza zwykłym systemem bankowym. 11

Reakcja Teheranu i jej ograniczenia

Powstanie Sztabu Wojny Gospodarczej ma usprawnić koordynację odpowiedzi na gospodarcze skutki wojny. Iran zapowiadał też reformy jako odpowiedź na presję USA. 4

Sama koordynacja administracyjna może ułatwić priorytetyzację importu, zarządzanie deficytami czy kierowanie subsydiów. Nie rozwiązuje jednak zasadniczego problemu: nie przywraca wpływów z eksportu ropy, nie normalizuje międzynarodowych płatności i nie usuwa presji na walutę, gdy utrzymują się blokada oraz sankcje. To wniosek analityczny oparty na udokumentowanych ograniczeniach eksportu ropy, dochodów i dostępu do walut obcych. 7

Negocjacje jako potencjalna droga do ulgi

Iran deklarował, że nie wróci do rozmów z Waszyngtonem, dopóki uznaje warunki przejściowego porozumienia za naruszone. Irański urzędnik ostrzegł również przed możliwością eskalacji w Cieśninie Ormuz i poza nią, jeśli USA nie wdrożą porozumienia w pełnym zakresie. 12

Brak rozmów ogranicza szansę na układ, który mógłby przynieść choć częściowe złagodzenie sankcji i poprawę dostępu do handlu oraz finansowania. To zwiększa ryzyko przedłużenia gospodarczego nacisku i dalszej eskalacji konfliktu — jest to ocena ryzyka, a nie prognoza. 47

Wiarygodne negocjacje, uwzględniające warunki obu stron, mogłyby otworzyć drogę do ograniczonej ulgi sankcyjnej. W dostarczonych materiałach nie ma jednak dowodów, że takie porozumienie jest obecnie bliskie, więc perspektywy poprawy pozostają niepewne.