1260 wariantów DNA powiązano z osobowością. To nie znaczy, że geny przesądzają, kim jesteśmy

Największe dotąd badanie genetyki osobowości pokazuje, że osobowość jest silnie poligeniczna: wpływ wywierają bardzo liczne, powszechne warianty DNA, z których każdy wnosi zaledwie minimalny wkład. Nie ma więc pojedynczych „genów ekstrawersji” czy „genów sumienności”. Wyniki potwierdzają biologiczny komponent osobowości, ale nie oznaczają genetycznego determinizmu ani nie umożliwiają trafnego przewidywania charakteru konkretnej osoby. 12

Co wykryto w badaniu

Konsorcjum kierowane przez Teda Schwabę połączyło dane z 46 kohort. Zależnie od analizowanej cechy obejmowały one od 611 037 do 1,14 mln uczestników. Badanie dotyczyło tzw. Wielkiej Piątki: ekstrawersji, ugodowości, sumienności, neurotyczności i otwartości na doświadczenie. 12

• Zidentyfikowano 1260 w przybliżeniu niezależnych wariantów DNA istotnie statystycznie powiązanych z co najmniej jedną z tych cech. 12
• 824 warianty, czyli około 65%, znajdowały się w obszarach genomu wcześniej niewiązanych z odpowiednią cechą osobowości. 2
• Większość sygnałów była swoista dla jednej cechy: 82% regionów genomu zawierających istotny wariant wiązało się tylko z jednym wymiarem Wielkiej Piątki. 2
• Łącznie powszechne warianty wyjaśniały około 4,8–9,3% obserwowanego zróżnicowania każdej cechy. Po uwzględnieniu niedoskonałej rzetelności pomiaru osobowości szacunek wynosił 10,5–16,2%. 5

To wynik znacznie niższy niż klasyczne oszacowania odziedziczalności z badań bliźniąt, często wynoszące około 40–50%. Różnica nie oznacza, że jedno z podejść musi być błędne. Część dziedzicznego wpływu może nie być uchwycona przez badane częste warianty; znaczenie mogą mieć też rzadkie warianty, interakcje między genami, różnice w metodach pomiaru oraz założenia samych badań bliźniąt.

Porównanie rodzeństwa: mniej miejsca na wpływ wspólnego domu

W analizach wewnątrzrodzinnych uwzględniono około 51 tys. rodzeństw. Gdy naukowcy porównywali rodzeństwo ze sobą, siła wykrytych związków genetycznych zmieniała się niewiele. 2

Ponieważ rodzeństwo zwykle dzieli dużą część środowiska rodzinnego, wynik ten sugeruje, że sygnały genetyczne nie są przede wszystkim ubocznym skutkiem takich czynników jak wykształcenie rodziców, pozycja społeczno-ekonomiczna czy wspólne otoczenie dorastania. Bardziej przemawia za ich zgodnością z bezpośrednim biologicznym dziedziczeniem. 2

Nie jest to jednak dowód, że wychowanie i doświadczenia są nieistotne. Osobowość rozwija się w wyniku współdziałania predyspozycji odziedziczonych i przeżytego życia — także środowisk, które ludzie częściowo sami wybierają lub współtworzą.

Z jakimi wynikami życiowymi wiązały się cechy

Analizy korelacji genetycznych i wskaźników poligenicznych łączyły cechy osobowości z szerokimi wzorcami zachowań, zdrowia i losów życiowych. To powiązania statystyczne, a nie wyrok dla jednostki ani automatycznie dowód bezpośredniej przyczynowości. 12

• Sumienność: większa genetyczna skłonność do sumienności wiązała się z lepiej ocenianym zdrowiem, rzadszym paleniem i używaniem innych substancji, większą aktywnością fizyczną, mniejszą liczbą hospitalizacji oraz korzystniejszymi wskaźnikami związanymi ze starzeniem się. Wcześniejsze badania również łączyły niższą sumienność z gorszym zdrowiem, wyższą masą ciała i częstszym używaniem substancji. 236
• Neurotyczność: wyższa neurotyczność była powiązana z gorszym zdrowiem psychicznym i mniej korzystnymi wynikami zdrowotnymi, w tym większą podatnością na problemy internalizacyjne oraz mniej korzystnymi wzorcami zdrowia i starzenia. 23
• Otwartość na doświadczenie: wyższa otwartość wiązała się z większą mobilnością mieszkaniową, np. wyprowadzką z miejsca urodzenia lub zmianą miejsca zamieszkania, a także z wynikami dotyczącymi edukacji. 2

Geny i środowisko działają w obie strony

Badanie nie opisuje prostego schematu: „DNA powoduje cechę, a cecha powoduje życiowy rezultat”. Analizy z użyciem randomizacji mendlowskiej sugerowały, że edukacja może sama zwiększać otwartość na doświadczenie, a nie być wyłącznie skutkiem wcześniej istniejącej otwartości. 12

Z kolei zmiany wskaźnika masy ciała (BMI) mogły wpływać na sumienność i neurotyczność. Jest to zgodne z możliwością sprzężenia zwrotnego: zdrowie oraz doświadczenia społeczne mogą z czasem modyfikować osobowość. 2

Właśnie na tym polega wzajemne oddziaływanie genów i środowiska: odziedziczone różnice mogą wpływać na wybory i doświadczenia, ale nauka, sytuacja zdrowotna i inne przeżycia również mogą oddziaływać na rozwój cech. Nie należy interpretować tych wyników jako jednokierunkowego działania genów. 12

Najważniejsze ograniczenia

• Około 95% próby stanowiły osoby o pochodzeniu zbliżonym do europejskiego. Oszacowania efektów i wskaźniki poligeniczne mogą więc słabiej przenosić się na osoby o innym pochodzeniu, a także na inne kraje, kultury i realia historyczne. 12
• Wykryte warianty wskazują na związki statystyczne, a nie na pojedynczy mechanizm biologiczny. Istotny wariant może jedynie oznaczać większy, skorelowany fragment genomu.
• Nawet po zsumowaniu wariantów wskaźniki poligeniczne wyjaśniają jedynie ograniczoną część różnic między ludźmi. Nie potrafią dokładnie określić osobowości pojedynczej osoby ani przesądzić, co zrobi lub kim się stanie. 25

Najmocniejszy wniosek ma zatem charakter populacyjny: osobowość ma rozproszoną, częściowo dziedziczną architekturę genetyczną, która powtarza się w wielu kohortach i wiąże się z istotnymi wynikami życiowymi. Równocześnie środowisko, rozwój w ciągu życia i nieprzewidywalność pojedynczego człowieka pozostają fundamentalne. 12