Ślady najstarszego regularnego używania substancji psychoaktywnej znaleziono w zębach z Sulawesi

Zęby dwóch dawnych łowców-zbieraczy z indonezyjskiej wyspy Sulawesi dostarczają mocnych przesłanek, że już 25 tys. lat temu ludzie regularnie używali psychoaktywnych orzechów betelowych. Badacze połączyli charakterystyczne uszkodzenia uzębienia, ślady chemiczne i testy laboratoryjne. Jeśli interpretacja się utrzyma, będzie to najstarszy znany dowód na nawykowe stosowanie substancji psychoaktywnej. 12

Co ujawniły szczątki

Badane osoby żyły w bardzo różnych okresach. Jeden ze zmarłych, określony jako mężczyzna, żył około 25–16 tys. lat temu, a druga osoba około 7600–6300 lat temu. W chwili śmierci obie miały szacunkowo 40–50 lat. 8

Na ich zębach widoczne były nietypowo głębokie, zaokrąglone bruzdy oraz silne starcie. Zdaniem badaczy ślady te powstały wskutek wielokrotnego przytrzymywania w ustach twardych, całych orzechów betelowych i długiego ssania ich, a nie żucia przygotowanej mieszanki betelowej. 12

Analizy chemiczne wykazały w tkance zębów obecność arekoliny — głównego alkaloidu psychoaktywnego zawartego w nasionach palmy arekowej (Areca catechu), potocznie nazywanych orzechami betelowymi. W połączeniu z układem śladów zużycia zębów wskazuje to na powtarzające się spożywanie, a nie jednorazowy kontakt z tą substancją. 14

Dlaczego ssanie całego orzecha mogło działać

Współczesne mieszanki betelowe często zawierają wapno gaszone, czyli wodorotlenek wapnia. Przyspiesza ono wchłanianie arekoliny. W starożytnych materiałach nie znaleziono jednak dowodu na użycie wapna gaszonego, co sugeruje prostszą, wcześniejszą praktykę: ssanie całych orzechów. 15

Nie znaczy to, że działanie nie było psychoaktywne. W doświadczeniach zespołu badawczego całe orzechy betelowe poddane działaniu sztucznej śliny uwalniały arekolinę. Uwolniony związek aktywował odpowiednie ludzkie receptory w układzie laboratoryjnym, co wskazuje, że długotrwałe ssanie mogło dostarczać fizjologicznie aktywną dawkę również bez wapna. 14

Efekt prawdopodobnie różnił się od działania współczesnej mieszanki z wapnem: dodatek wapna sprawia, że wchłanianie jest szybsze i silniejsze, natomiast ssanie całego orzecha najpewniej uwalniało arekolinę stopniowo. 15

Możliwy środek na ból, który niszczył zęby

Naukowcy przypuszczają, że orzechy betelowe mogły być stosowane między innymi do łagodzenia bólu zębów. Hipoteza jest wiarygodna, ponieważ arekolina ma właściwości przeciwbólowe, a obie osoby miały bardzo zniszczone uzębienie. Nie pozwala to jednak ustalić, jaki był cel używania orzechów przez konkretną osobę. 18

W zapisie dentystycznym widać wyraźny paradoks. Ścierne, twarde nasiona mogły przyczynić się do skrajnego zużycia zębów, choroby przyzębia, a w części zębów także do odsłonięcia komory miazgi. Substancja, która mogła chwilowo przynosić ulgę, mogła więc zarazem pogłębiać szkody w jamie ustnej związane z jej regularnym używaniem. 1

Wniosek jest ważny, ale wymaga ostrożności: łowcy-zbieracze z epoki lodowcowej mogli rozpoznać, że naturalna substancja zmienia odczuwanie i łagodzi ból. Dane wspierają tezę o nawykowym używaniu orzechów betelowych i są zgodne z możliwością łagodzenia bólu; nie dowodzą bezpośrednio, że służyły one do leczenia infekcji. 1

O około 12 tys. lat wcześniej niż dotąd sądzono

Przed tym odkryciem za najstarszy dowód używania substancji psychoaktywnych często uznawano fermentowane piwo jęczmienne sprzed około 13 tys. lat. Jeśli interpretacja znaleziska z Sulawesi jest prawidłowa, regularne używanie takich substancji sięga o około 12 tys. lat dalej w przeszłość — do łowców-zbieraczy z epoki lodowcowej, a nie społeczności rolniczych. 1

Zmienia się też proponowana historia używania betelu. Wcześniejsze modele umieszczały początki tej praktyki w neolicie lub epoce brązu, około 3500 lat temu. Materiał z Sulawesi sugeruje, że mogła ona zacząć się nawet 25 tys. lat temu, a dzisiejsze tradycje żucia betelu z dodatkiem wapna są późniejszym rozwinięciem znacznie starszego zwyczaju. 1

Co potwierdzają dane, a co pozostaje hipotezą

Najmocniejszym wynikiem jest zbieżność trzech niezależnych rodzajów danych: nietypowych bruzd w zębach, obecności arekoliny w dawnych tkankach zębowych oraz doświadczeń pokazujących, że ślina może uwalniać arekolinę z całych orzechów. 14

Badacze mają podstawy, by wnioskować o wielokrotnym ssaniu całych orzechów i ekspozycji na substancję psychoaktywną. Dokładna siła efektu, społeczne znaczenie tego zwyczaju i to, czy główną motywacją było uśmierzanie bólu, pozostają jednak interpretacjami, a nie bezpośrednio zaobserwowanymi faktami. 1