Szef ONZ ds. praw człowieka wzywa do wiążących zasad dla najbardziej zaawansowanej AI

Wyścig o coraz potężniejsze systemy sztucznej inteligencji nie może opierać się wyłącznie na zobowiązaniach składanych przez same firmy — uważa Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka Volker Türk. W liście otwartym wezwał on do pilnych działań wielostronnych, zakorzenionych w międzynarodowym prawie praw człowieka. Dobrowolna samoregulacja jest, jego zdaniem, „zdecydowanie niewystarczająca”. 7

Czego Türk oczekuje od rządów i firm AI

Apel dotyczy zarówno państw, jak i firm rozwijających tzw. frontier AI, czyli systemy znajdujące się na granicy obecnych możliwości technologicznych. Sednem postulatu są skoordynowane zabezpieczenia, które nie pozwalają niewielkiej grupie spółek samodzielnie rozstrzygać, jakie ryzyko ma ponosić reszta społeczeństwa. 7

W relacjach o liście podkreślano zwłaszcza cztery kierunki działania:

• Wiążące zarządzanie oparte na prawach człowieka. Państwa powinny wzmacniać regulacje zamiast polegać na dobrowolnych deklaracjach firm oraz współpracować ponad granicami, by ograniczyć luki między krajowymi systemami prawnymi. 7
• Ciągłą należytą staranność w zakresie praw człowieka. Twórcy AI powinni identyfikować i ograniczać rzeczywisty oraz potencjalny wpływ systemów na prawa człowieka przez cały ich cykl życia, a nie traktować takiej oceny jako jednorazowej formalności. Według wytycznych ONZ obejmuje to rozpoznawanie ryzyk, działania zaradcze, sprawdzanie skuteczności oraz komunikowanie wyników.
• Niezależną ocenę techniczną i weryfikację. Türk opowiedział się za zabezpieczeniami, które można sprawdzać z zewnątrz, zamiast przyjmować zapewnienia firm za wystarczające. 7
• Pilne działania wielostronne. Zarządzanie zaawansowaną AI jest problemem międzynarodowym; zasady i gwarancje bezpieczeństwa powinny być wypracowywane wspólnie przez państwa i instytucje. 79

Dlaczego ostrzeżenie pojawiło się właśnie teraz

Interwencja Türka nastąpiła w czasie widocznego sporu w branży AI o tempo rozwoju systemów coraz bardziej autonomicznych i potencjalnie zdolnych do samodoskonalenia.

We wrześniu 2026 r. Jacob Coxon, badacz pracujący wcześniej zarówno w OpenAI, jak i Anthropic, odszedł z Anthropic. Stwierdził, że firmy ścigają się w drodze do samodoskonalącej się superinteligencji, „hazardując naszym życiem”. 68 Coxon mówił też, że część osób budujących AI uważa, iż technologia mogłaby „zabić nas wszystkich” przed końcem dekady. To ostrzeżenie przypisywane Coxonowi i innym zaniepokojonym twórcom, a nie ustalona prognoza. 6

Równolegle inicjatywa pracownicza Pacing the Frontier zwróciła się do władz USA o wsparcie międzynarodowych prac nad narzędziami technicznymi i zasadami zarządzania, które pozwoliłyby świadomie spowolnić rozwój frontier AI, gdy postęp wyprzedza zdolność ludzi do bezpiecznego nadzoru. Strona inicjatywy podaje, że list podpisało 1386 pracowników firm tworzących zaawansowaną AI. 15

Rosnące poparcie dla „kontrolowania tempa” rozwoju jest istotne, ale nie rozstrzyga kwestii odpowiedzialności. Stanowisko Türka jest jednoznaczne: nawet deklaracje popierane przez pracowników czy liderów branży nie zastąpią egzekwowalnych, publicznych zabezpieczeń. 7

Obecne szkody i ryzyko długoterminowe w jednym systemie zasad

Türk nie sprowadza problemu wyłącznie do odległego scenariusza zagłady ludzkości. Ocenił, że dobrowolna samoregulacja nie wystarcza ani do przeciwdziałania szkodom, które już występują, ani do zapobiegania obchodzeniu ludzkich zabezpieczeń przez zaawansowane modele autonomiczne. 7

Dostępne relacje nie zawierają kompletnej, szczegółowej listy aktualnych szkód wskazanych w samym liście. Nie byłoby więc rzetelne przypisywanie Türkowi konkretnych kategorii szkód wykraczających poza to ogólne ostrzeżenie. Jasne jest natomiast kryterium, które proponuje dla zarządzania AI: prawa człowieka powinny pozostawać w centrum projektowania, wdrażania, oceny i nadzoru nad tymi systemami. 7

Luka, na którą wskazuje ONZ

Stanowiska części osób z branży AI i ostrzeżenie ONZ w pewnym zakresie się zbiegają: obie strony dostrzegają, że rozwój możliwości systemów może wymagać świadomego kontrolowania tempa i niezależnej oceny. 715

Nierozwiązany pozostaje jednak problem polityczny. Deklaracje popierane przez branżę mogą zachęcać do współpracy, lecz same nie ustanawiają wspólnych progów bezpieczeństwa, nie wymuszają ujawniania informacji, nie nakładają obowiązku niezależnej kontroli ani nie tworzą mechanizmów naprawczych i odpowiedzialności w razie szkód. Türk wzywa rządy, by wypełniły tę lukę przez pilne, wielostronne regulacje zgodne z międzynarodowym prawem praw człowieka. 79

Dla decydentów i organizacji kupujących rozwiązania AI praktyczny wniosek jest prosty: deklaracjom bezpieczeństwa powinny towarzyszyć dowody stałej oceny ryzyk dla praw człowieka, zewnętrzna kontrola i jasno określona odpowiedzialność — nie tylko dobrowolne obietnice firm tworzących te systemy.