Europa znów mierzy się z szokiem energetycznym. Dlaczego paliwa i prąd drożeją

Europa doświadcza kolejnego silnego wstrząsu energetycznego. Jego źródłem jest przede wszystkim problem z fizyczną dostępnością dostaw i bezpieczeństwem szlaków transportowych: uszkodzenia infrastruktury w rejonie Zatoki Perskiej oraz ograniczenia żeglugi przez cieśninę Ormuz zmniejszyły przepływy ropy i LNG. Jednocześnie UE zbliża się do zimy z relatywnie niskimi zapasami gazu i coraz mniejszym marginesem na zastępowanie rosyjskich dostaw. Skutek dla gospodarstw domowych to droższe paliwo, ogrzewanie i energia elektryczna; dla firm — wyższe koszty transportu, produkcji i finansowania. 315

Skąd bierze się wzrost cen energii

• Zakłócenia w Ormuz ograniczyły około 15% transportowanych drogą morską światowych przepływów ropy oraz 20% przepływów LNG. Europejski Bank Centralny szacuje, że przerwano tranzyt około 20 mln baryłek ropy dziennie, czyli mniej więcej jednej piątej światowej podaży. Drożeją więc równocześnie ropa, LNG, fracht, ubezpieczenia i gotowe produkty paliwowe. 312
• Wzrost cen gazu szybko trafia na rynek energii elektrycznej, ponieważ elektrownie gazowe często wyznaczają krańcową cenę prądu na rynku hurtowym. Z kolei ropa bezpośrednio wpływa na ceny benzyny, diesla i oleju opałowego.
• Problem pogłębiają niskie unijne zapasy gazu przed sezonem grzewczym oraz niedostateczne inwestycje w alternatywne źródła dostaw, odnawialne źródła energii i sieci elektroenergetyczne — wskazuje Europejski Trybunał Obrachunkowy. 15
• Dodatkowym wyzwaniem w krótkim terminie jest prawnie wiążące odchodzenie UE od rosyjskiego gazu. Rosyjskie LNG ma zostać całkowicie zakazane do końca 2026 r., a import gazu rurociągami ma zostać wygaszony w 2027 r. 57

Co to oznacza dla Grecji, Cypru, Macedonii Północnej i Włoch

Grecja

Droższa benzyna, olej napędowy i olej opałowy szczególnie obciążają gospodarstwa zależne od samochodu, wyspy oraz transport związany z turystyką. Wyższe ceny prądu i żywności osłabiają siłę nabywczą. Rosną też koszty rolników, operatorów promowych i przedsiębiorstw energochłonnych.

Grecja wprowadziła na trzy miesiące limit marż na paliwach i produktach w supermarketach, aby ograniczyć spekulację. Stosowała również wsparcie dla oleju napędowego, pomoc dla rolnictwa oraz uwalnianie strategicznych rezerw ropy. 43

Cypr

Cypr, jako wyspa o ograniczonych połączeniach energetycznych i dużej zależności od importowanych paliw, jest szczególnie wrażliwy na skok cen produktów ropopochodnych i kosztów żeglugi. Wyższe rachunki za energię i transport mogą szybko przełożyć się na budżety rodzin, małych firm oraz branży turystycznej. Dostępne materiały nie potwierdzają jednak konkretnego nowego cypryjskiego instrumentu pomocowego ani określonego poziomu cen.

Macedonia Północna

W Macedonii Północnej wyższe koszty importowanej energii elektrycznej, gazu i ropy obciążają domowe budżety i osłabiają konkurencyjność przemysłu. Subsydiowanie taryf może dodatkowo zwiększać presję na finanse publiczne. Kraj pozostaje poza strefą euro, a więc jest także bardziej narażony na ryzyko kursowe i trudniejsze warunki finansowania. Dostępne dowody nie wskazują na konkretną nową interwencję nadzwyczajną.

Włochy

Dla Włoch wysokie ceny gazu i energii elektrycznej są szczególnie istotne dla przemysłu, logistyki, rolnictwa i gospodarstw domowych. Droższy diesel oraz benzyna podnoszą koszty przewozu, a w konsekwencji także ceny żywności. Duże zadłużenie publiczne sprawia, że szerokie dopłaty fiskalne są politycznie i finansowo bardziej wrażliwe, zwłaszcza gdy rosną rynkowe stopy procentowe. Dostępne materiały nie potwierdzają konkretnego aktualnego włoskiego pakietu kryzysowego.

Jak mogą odpowiedzieć rządy

Na poziomie unijnym rozważany jest powrót do narzędzi stosowanych podczas kryzysu gazowego z 2022 r. Mogłyby one obejmować skoordynowane ograniczanie popytu, działania dotyczące magazynowania i bezpieczeństwa dostaw, wsparcie odbiorców oraz przeciwdziałanie nadmiernym zachowaniom rynkowym. 3

Najbardziej bezpośrednie instrumenty krajowe to:

• celowane dopłaty do paliwa lub ogrzewania;
• ulgi w rachunkach za prąd;
• czasowe obniżki podatków i opłat;
• limity cen lub marż;
• pomoc dla rolników i przemysłów energochłonnych;
• uwalnianie strategicznych rezerw ropy;
• szybsza rozbudowa OZE, sieci oraz infrastruktury LNG.

Takie działania mogą złagodzić natychmiastowy cios dla konsumentów. Powszechne subsydia mają jednak koszt: obciążają budżety, osłabiają zachęty do oszczędzania energii, a jeśli nie są dobrze ukierunkowane, mogą wzmacniać popyt i presję inflacyjną.

Inflacja, EBC i rynki finansowe

Szok już podbił inflację w strefie euro głównie przez energię. Inflacja cen energii sięgnęła 10,9% w kwietniu, po 5,1% w marcu, a inflacja żywności także wzrosła. 10

Marcowy scenariusz bazowy EBC zakładał cenę ropy na poziomie około 90 USD za baryłkę oraz gazu około 50 euro za MWh w drugim kwartale. Sam bank wskazywał, że droższa energia podnosi inflację i ogranicza siłę nabywczą. Dłuższe lub poważniejsze zakłócenie oznaczałoby, że te założenia okażą się zbyt optymistyczne. 8

To klasyczny dylemat stagflacyjny: wyższe ceny energii obniżają produkcję i realne dochody, ale utrwalona inflacja oraz efekt przenoszenia kosztów na płace i ceny mogą wymagać bardziej restrykcyjnej polityki pieniężnej. W czerwcu EBC podniósł podstawowe stopy o 25 punktów bazowych, podnosząc stopę depozytową do 2,25%. 6

Na rynkach finansowych zagrożenie obejmuje wyższy koszt długu państw i firm, presję na akcje sektorów energochłonnych oraz słabsze perspektywy spółek zależnych od wydatków konsumentów. Rynkowy koszt emisji długu przedsiębiorstw wzrósł do 3,9% w marcu z 3,5% w lutym. 10

Dlaczego obawy przed zimą są tak duże

Niskie zapasy gazu. Magazyny są buforem na wypadek mrozów, awarii dostaw i opóźnień w dostawach LNG. Im niższy poziom zapasów na starcie sezonu, tym intensywniej Europa musi konkurować o gaz spotowy wtedy, gdy światowy popyt jest najwyższy. 15

Ryzyko w Zatoce Perskiej. Uszkodzenia infrastruktury i ograniczenia tranzytu przez Ormuz zmniejszają fizyczną dostępność surowców. Nawet gdy część ładunków da się przekierować, rosną koszty frachtu, ubezpieczenia i premia za ryzyko opóźnień. 312

Luka we wdrażaniu REPowerEU. Audytorzy oceniają, że UE inwestuje zbyt mało, by osiągnąć cele planu. Dywersyfikacja dostaw, rozwój OZE i sieci przesyłowych nie postępują w tempie potrzebnym do trwałego zwiększenia odporności systemu. 15

Zakaz rosyjskiego LNG. Odejście od rosyjskich dostaw jest spójne z celem zwiększania bezpieczeństwa energetycznego, lecz usuwa elastyczne źródło podaży w czasie, gdy inne szlaki LNG są narażone na zakłócenia. Bez odpowiednio dużych kontraktów zastępczych, zapasów i infrastruktury rośnie ryzyko wysokich cen oraz niedoborów zimą. 57

Najważniejszą niewiadomą pozostaje czas trwania kryzysu. Krótkie zakłócenie w Ormuz można częściowo zamortyzować dzięki zapasom, uwolnieniu rezerw strategicznych i zmianie tras transportu. Długotrwały problem, połączony z mroźną zimą i ograniczoną dostępnością rosyjskiego LNG, mógłby jednak znacznie zwiększyć ryzyko reglamentacji energii, kosztów dla budżetów państw i presji inflacyjnej.