„NAZA”: co ujawnia 24 anonimowych izraelskich sygnalistów o systemach namierzania w Gazie

NAZA to dokument o systemach stojących za izraelską kampanią powietrzną w Gazie. Film opiera się na chronionych relacjach 24 osób związanych z izraelskim wojskiem i wywiadem. Jego światowa premiera odbyła się 10 września 2026 r. w konkursie głównym 83. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji. Twórcy przedstawiają te świadectwa jako dowód, że śmierć cywilów nie była wyłącznie niezamierzonym skutkiem pojedynczych ataków, lecz miała być uwzględniana w decyzjach operacyjnych. To teza filmu i zarzuty jego źródeł — nie ustalenie sądu. 12

Co oznacza tytuł „NAZA”

Tytuł ma pochodzić od izraelskiego terminu wojskowego określającego przewidywaną liczbę „ofiar ubocznych” podczas nalotu. Jest to kluczowe dla wymowy dokumentu: NAZA nie koncentruje się na jednym zdarzeniu, lecz na tym, jak — według rozmówców filmu — oczekiwaną liczbę zabitych cywilów oceniano równolegle z wyborem celów. 1

Film kręcono nocami na dachach w Tel Awiwie. Zgodnie ze streszczeniem festiwalowym przytaczanym przez Reutersa i AP, przedstawia on ludzi, technologie i procesy decyzyjne stojące za kampanią w Gazie. 23

Co mówią 24 anonimowi rozmówcy

Bohaterowie występują anonimowo, a ich tożsamości są chronione. Z ich relacji wynika, że w procesach wywiadowczych i wyborze celów wykorzystywano rozwiązania wspierane przez sztuczną inteligencję, w tym praktyki nadzoru oraz dane telefoniczne służące identyfikowaniu i śledzeniu ludzi jako potencjalnych celów ataków. Mówią także o ograniczonej kontroli człowieka w części tego procesu oraz o tym, że przewidywane ofiary cywilne mogły być wpisywane do kalkulacji przed zatwierdzeniem ataku. 16

Ważne zastrzeżenie: dokument przedstawia relacje insiderów o funkcjonowaniu tych systemów. Sam w sobie nie przesądza o odpowiedzialności karnej, a opisane zarzuty nie są tu przedstawiane jako fakty rozstrzygnięte przez sąd.

Kontekst: AI, nadzór i namierzanie celów

Film pojawia się po śledztwach +972 Magazine i Local Call dotyczących domniemanego izraelskiego systemu AI o nazwie „Lavender”. Według tamtych publikacji system miał służyć do wskazywania dużej liczby Palestyńczyków jako podejrzanych bojowników i potencjalnych celów zabójstw, a nadzór człowieka oraz ograniczenia dotyczące ofiar cywilnych miały być szczególnie liberalne w początkowej fazie wojny. 3

NAZA przenosi ten szerszy obraz reporterski do formy pełnometrażowego dokumentu opartego na relacjach z pierwszej ręki. Nie sugeruje, że AI działała niezależnie od ludzi; skupia się raczej na tym, jak ludzie mieli wykorzystywać automatyczne lub wspierane przez AI wskazania w wojskowym łańcuchu decyzyjnym.

Kto stoi za filmem

Dokument wyreżyserowali izraelscy dziennikarze i filmowcy Yuval Abraham oraz Rachel Szor. Oboje byli wśród reżyserów oscarowego dokumentu No Other Land. Z dostępnych doniesień wynika, że producentem nowego filmu jest „The Guardian”. 235

Przekazane źródła nie zawierają w pełni spójnej i niezależnie potwierdzonej listy wszystkich producentów oraz producentów wykonawczych. Nie należy więc na podstawie niepełnych doniesień przedstawiać kompletnej listy autorów produkcji jako pewnej.

Dlaczego premiera w Wenecji ma znaczenie

NAZA została dołączona do konkursu głównego w Wenecji jako jedyny dokument wśród 21 tytułów rywalizujących o Złotego Lwa. 23 Film pojawił się rok po konkursowym The Voice of Hind Rajab Kaouther Ben Hanii — fabularyzowanej rekonstrukcji nieskutecznej próby ratowania pięcioletniej Hind Rajab w mieście Gaza. 5

Oba filmy wybierają jednak zupełnie inną perspektywę. The Voice of Hind Rajab skupia się na tragedii konkretnej rodziny i rozmowie alarmowej z nią związanej. NAZA bada wojskowe systemy oraz polityki, które — zdaniem twórców — kształtowały znacznie szerszą kampanię.

Zderzenie z oficjalnym stanowiskiem Izraela

Abraham i Szor opisują działania przedstawione w NAZA jako wyrachowane masowe zabijanie palestyńskich cywilów, a nie serię odosobnionych błędów. 5 Stanowisko to pozostaje w bezpośredniej sprzeczności z wieloletnią publiczną deklaracją Izraela, że nie atakuje on celowo cywilów i dąży do ograniczania szkód wśród ludności cywilnej podczas walk z Hamasem. Reuters podkreślał, że dokument kwestionuje oficjalną narrację o wojnie. 1

Najtrafniej czytać NAZA jako opartą na materiale dowodowym interwencję w sporze o publiczny zapis tej wojny. Film wykorzystuje relacje osób z wewnątrz systemu, by przekonywać, że nadzór, automatyczne generowanie celów i szacunki dotyczące szkód cywilnych należy analizować łącznie, a nie jako odrębne kwestie techniczne czy taktyczne. Dostępne źródła wspierają tę zasadniczą tezę filmu, ale nie dają wystarczająco udokumentowanych podstaw do szerszych twierdzeń o sankcjach, dostępie mediów czy pełnym humanitarnym i politycznym kontekście wojny.