Cieśnina Ormuz uderza w rolnictwo: droższe nawozy mogą przełożyć się na ceny żywności

Zakłócenia w cieśninie Ormuz nie są już tylko historią o ropie, gazie i tankowcach. Ograniczają również przepływ surowców nawozowych, podnoszą koszty energii, frachtu oraz produkcji rolnej. To tworzy ryzyko, że dzisiejszy szok logistyczny z czasem stanie się problemem cen żywności.

Po amerykańsko-izraelskich uderzeniach na Iran 28 lutego Iran ogłosił zamknięcie cieśniny, a armatorzy wstrzymali rejsy. 4 września przez ten szlak przepłynęły jedynie cztery statki towarowe, podczas gdy przed konfliktem przechodziło nim średnio około 125 dużych jednostek handlowych dziennie. Nawet jeśli część ruchu została wznowiona, nie oznacza to powrotu do normalnego handlu.

Dlaczego Ormuz ma znaczenie dla rolnictwa

Cieśnina jest kluczową drogą wywozu produkowanej w państwach Zatoki energii i surowców dla branży nawozowej. FAO szacuje, że około 1,3 mln ton nawozów miesięcznie nie może obecnie przejść tym korytarzem, a dla tych transportów nie ma realnej alternatywy lądowej. Organizacja wskazuje Chiny, Indie, Japonię i Republikę Korei jako duże azjatyckie rynki szczególnie narażone na ograniczenia podaży paliw i wzrost cen energii. 18

Wpływ na rolnictwo rozchodzi się kilkoma kanałami:

• Nawozy azotowe: mocznik jest silnie zależny od gazu ziemnego, który stanowi surowiec do jego produkcji. Zwykle około jedna trzecia światowego handlu mocznikiem przechodzi przez Ormuz, więc słabszy przepływ gazu i nawozów z Zatoki może ograniczać podaż oraz podnosić ceny. 17
• Nawozy fosforowe: siarka jest potrzebna do wytwarzania kwasu siarkowego, kluczowego składnika w produkcji kwasu fosforowego i nawozów fosforowych. Jej niedobór lub wysoka cena szybko podnoszą koszty produktów takich jak DAP i NPK. 14
• Koszty pracy gospodarstw: droższe paliwo i przewozy zwiększają wydatki na dostarczanie środków produkcji i obsługę maszyn. Początkowo koszty mogą przejąć producenci nawozów, państwo albo rolnicy, lecz w końcu mogą trafić do cen płodów rolnych.

Najważniejsze jest opóźnienie tego mechanizmu. Niedobór nawozów nie musi od razu być widoczny na półce sklepowej. Najpierw wpływa na decyzje zakupowe i dawki stosowane przed siewem lub w trakcie sezonu, a dopiero później na rentowność i potencjalne plony.

Siarka stała się najpilniejszym wąskim gardłem

Rynek siarki wysłał jeden z najczytelniejszych sygnałów kryzysu. Ceny spot przekroczyły we wrześniu 1 000 USD za tonę — o ponad 300% więcej niż w sierpniu 2025 r., choć skala wzrostu zależy od przyjętego benchmarku i miejsca dostawy. 4 Argus wyceniał pod koniec sierpnia fracht dużego ładunku siarki na wschodnie wybrzeże Indii na 140–142 USD za tonę, co wskazywało na cenę dostarczoną rzędu 1 100 USD za tonę. 5

To ważne, ponieważ siarka nie jest dla producentów nawozów fosforowych składnikiem drugorzędnym. Jej drożenie podnosi koszt kwasu fosforowego, a następnie nawozów fosforowych. Referencyjna cena kontraktowa kwasu fosforowego w Indiach na okres lipiec–wrzesień wyniosła 1 700 USD za tonę P₂O₅ CFR, czyli o 25% więcej niż kwartał wcześniej. 11

Jeszcze poważniejszy od samej ceny jest problem dostępności. Nabywca może zapłacić więcej za ładunek, ale nie jest w stanie łatwo zastąpić towaru, który nie może bezpiecznie albo ekonomicznie przepłynąć dotychczasową trasą.

Indie: presja na zakupy i finanse publiczne

Sytuacja w Indiach dobrze pokazuje skalę trudności z pozyskiwaniem niezbędnych surowców. India Potash Limited, działając w imieniu ośmiu firm, ogłosiła wspólny przetarg na 593 500 ton siarki z dostawą od czerwca do sierpnia: 527 500 ton na wschodnie wybrzeże i 66 000 ton na zachodnie. 7 Później przetarg anulowano. Oferty na wschodnie wybrzeże były wysokie, a na zachodnie nie zgłoszono pełnych ładunków. 8

Nie dowodzi to, że całej żądanej ilości nie można było zdobyć innymi kanałami. Pokazuje jednak, że dla dużego importera przestały działać zwykłe mechanizmy wyceny i planowania dostaw.

Rosną też koszty dla budżetu państwa. W pierwszych czterech i pół miesiącach roku finansowego 2026/27 Indie wydały około 99 tys. crore rupii, czyli mniej więcej 56% rocznego budżetu dopłat do nawozów, w warunkach wysokich światowych cen nawozów i LNG. Władze wcześniej zatwierdziły stawki programu Nutrient Based Subsidy dla nawozów fosforowych i potasowych na sezon Kharif 2026, aby utrzymać ich dostępność dla rolników po przystępnych cenach.

Doniesienia o dodatkowym nadzwyczajnym wsparciu dla producentów należy odróżniać od obowiązującej polityki: projekt pomocy nie jest tym samym co przyjęty program. 1

Dlaczego rośnie ryzyko dla bezpieczeństwa żywnościowego w Azji

Najbardziej narażone są gospodarki i producenci zależni od importu. Wyższe koszty środków produkcji najpierw obniżają marże gospodarstw, szczególnie tam, gdzie rolnicy mają niewielkie rezerwy finansowe i nie mogą szybko przerzucić kosztów na odbiorców. Gdy zakup nawozu jest opóźniany, ograniczany albo zastępowany mniej odpowiednim produktem, skutki mogą ujawnić się dopiero przy kolejnych zbiorach.

W Azji Południowo-Wschodniej problem nawozów nakłada się na zależność od importowanych paliw. Analiza odporności żywnościowej ASEAN opisuje to jako „podwójny cios”: ciaśniejszą podaż nawozów oraz wyższe koszty energii potrzebnej do ich wytwarzania, transportu i pracy w gospodarstwach. Singapur jest całkowicie zależny od importu nawozów, a regionalne systemy żywnościowe opierają się również na handlu transgranicznym i żegludze.

Nie należy jednak przedstawiać Ormuzu jako jedynego wyjaśnienia inflacji żywności. Ceny zależą także od pogody, innych zakłóceń morskich, kosztów transportu, kursów walut oraz polityki krajowej. Cieśnina działa przede wszystkim jak silny wzmacniacz: sprawia, że istniejące słabości rolnictwa stają się kosztowniejsze i trudniejsze do opanowania.

Co mogłaby zrobić współpraca regionalna

Przywódcy ASEAN zaproponowali regionalne zapasy paliw oraz mechanizm awaryjny dla bezpieczeństwa żywnościowego w odpowiedzi na przedłużające się zakłócenia. Takie rozwiązania mogą ograniczyć część szkód, ale zapasy żywności nie usuwają niedoboru środków produkcji, który zaczyna się wiele miesięcy wcześniej — na polach i w zakładach nawozowych.

Trwalsza współpraca ASEAN i Indii powinna obejmować cały łańcuch dostaw, zanim presja dotrze do cen żywności:

1. Wspólne zakupy nawozów i strategiczne rezerwy surowców. Koordynacja zakupów i przejrzyste dane o zapasach mogłyby poprawić pozycję negocjacyjną oraz wcześniej sygnalizować niedobory.
2. Awaryjne rozwiązania dla żeglugi i ubezpieczeń. Wysokie koszty frachtu oraz ubezpieczenia ryzyka wojennego mogą zablokować handel nawet wtedy, gdy fizyczny towar jest dostępny.
3. Dywersyfikacja dostawców i tras tam, gdzie jest możliwa. Alternatywne źródła nie zastąpią szybko wolumenów z Zatoki, ale mogą zmniejszyć ryzyko nadmiernej koncentracji.
4. Lepsza efektywność wykorzystania nawozów. Precyzyjniejsze zarządzanie składnikami pokarmowymi może ograniczać zależność od drogich środków bez prostego cięcia dawek.
5. Wspólne planowanie energii i bezpieczeństwa żywnościowego. Gaz, olej napędowy, fracht i nawozy są połączonymi kosztami, a nie osobnymi kryzysami.

Wniosek

Kryzys w cieśninie Ormuz pokazał, jak mocno globalna produkcja żywności zależy od wąskiego korytarza morskiego. Ograniczony ruch opóźnia lub usuwa z rynku dostawy nawozów i energii, wywindował ceny siarki oraz zwiększył presję zakupową i fiskalną w Indiach. 48

Najdotkliwsze skutki mogą nadejść z opóźnieniem. Jeżeli drogi albo niedostępny nawóz ograniczy jego stosowanie lub osłabi finanse producentów, problem z portów i rynków surowcowych może przejść do zbiorów, a następnie do rachunków za żywność. Dlatego kluczowe jest utrzymanie działania łańcuchów dostaw nawozów — nie tylko zarządzanie zapasami żywności już po wystąpieniu szoku.