Iran przechodzi od działań przez sojuszników do bezpośredniej presji

Iran coraz wyraźniej przechodzi do strategii bezpośredniego, jawnie państwowego nacisku. Zamiast opierać się przede wszystkim na sprzymierzonych ugrupowaniach i działaniach, za które można było zaprzeczać odpowiedzialności, Teheran łączy ataki rakietowe i dronowe z presją wokół Cieśniny Ormuz oraz groźbami wobec infrastruktury energetycznej w państwach Zatoki Perskiej. Stawką jest podniesienie kosztów dalszej wojny dla Stanów Zjednoczonych, rządów regionu i światowego rynku energii — przy zachowaniu możliwości użycia deeskalacji jako elementu negocjacji. 68

Od presji pośredniej do otwartego odwetu

Najważniejsza zmiana dotyczy widoczności roli samego Iranu. Reuters podał, że na początku września Iran wystrzelił pociski balistyczne w stronę dwóch okrętów US Navy, po czym siły USA zaatakowały trzy irańskie jednostki. Władze w Teheranie zapowiedziały też, że kolejne ataki na Iran spotkają się z szybszą i dotkliwszą odpowiedzią. 4

Wcześniej Iran ostrzelał rakietami obiekty, które określił jako amerykańskie aktywa w Jordanii, Bahrajnie, Kuwejcie i Iraku — po kolejnej fali ataków USA. 9 W centrum odstraszania i odwetu znalazły się więc zdolności państwowe Iranu, a nie wyłącznie powiązane z nim formacje zbrojne.

To podejście pozwala szybko demonstrować zasięg i determinację. Ma jednak cenę: jest mniej wiarygodnie zaprzeczalne, daje przeciwnikowi łatwiej identyfikowalne cele wojskowe i skraca drogę do dalszej eskalacji.

Cieśnina Ormuz jako narzędzie przetargowe

Największe znaczenie gospodarcze ma dziś presja wokół Ormuzu. Przed wojną przez ten szlak przechodziła około jedna piąta światowych dostaw ropy naftowej i skroplonego gazu ziemnego (LNG). 8 Od rozpoczęcia amerykańsko-izraelskich uderzeń 28 lutego Iran zaostrzył ograniczenia dla żeglugi, a Waszyngton i Teheran publicznie spierają się o kontrolę nad cieśniną. 68

Irańscy przedstawiciele łączą dostęp do szlaku z warunkami politycznymi. Mohsen Rezaei, sekretarz Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego, wymienił zakończenie wojny regionalnej jako jeden z warunków ponownego otwarcia cieśniny. Oświadczył również, że Iran i Oman uzgodniły korytarz tranzytowy prowadzony wyznaczonym centralnym kanałem. 2

Wskazuje to raczej na kontrolowane zakłócanie ruchu niż na prostą, trwałą blokadę. Teheran może wykorzystywać dostęp, wyznaczanie tras i restrykcje jako dźwignię negocjacyjną, pozostawiając ograniczoną możliwość tranzytu handlowego. Iran zapowiedział później wyznaczenie nowej strefy ograniczonej w Zatoce i publikację map nowego korytarza; statki wpływające do strefy mogą zostać wpisane na listę sankcyjną. 3

Dźwignia, która uderza także w Iran

Presja na Ormuz może wpływać na ceny energii, koszty ubezpieczeń i frachtu oraz kalkulacje polityczne państw Zatoki. Równocześnie ogranicza jednak sam Iran. Według Reutersa we wrześniu kraj ten przez około siedem tygodni nie wysyłał przez cieśninę znaczących wolumenów ropy. 15

To kluczowy paradoks tej strategii: im skuteczniej Iran zakłóca żeglugę, tym większe koszty narzuca innym uczestnikom rynku. Zarazem ponosi większe koszty własne i daje przeciwnikom silniejszy bodziec do zwalczania jego sił morskich oraz szukania alternatywnych tras i rozwiązań logistycznych.

Twardsze centrum bezpieczeństwa

Zmiana na szczytach władzy wzmacnia znaczenie polityki bezpieczeństwa. W sierpniu Mohsen Rezaei został sekretarzem Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego, zastępując Mohammada Baqera Zolqadra. Rada koordynuje politykę bezpieczeństwa i zagraniczną Iranu. Reuters opisał Rezaeiego jako prominentnego przedstawiciela twardej linii i bliskiego sojusznika najwyższego przywódcy Mojtaby Chameneiego. 12

Rezaei stał się też jednym z głównych publicznych rzeczników kampanii wokół Ormuzu: przedstawiał warunki otwarcia cieśniny, plan korytarza i zapowiedź strefy ograniczonej. 23 Nie dowodzi to samo w sobie pełnej jednomyślności irańskiego systemu decyzyjnego, ale pokazuje, że przymus morski jest formułowany przez najwyższe instytucje bezpieczeństwa państwa.

Pozycję władz ograniczają przy tym koszty wojny w kraju. Reuters podał, że roczna inflacja wyniosła 66% w miesiącu poprzedzającym publikację z końca sierpnia, a urzędnicy obawiali się, że dalsze pogorszenie sytuacji materialnej może wywołać niepokoje. 1

Jak wygląda wyłaniająca się doktryna

Dostępne informacje wskazują na strategię hybrydową:

• Bezpośredni odwet wojskowy: rakiety i drony mogą razić cele amerykańskie i regionalne bez pośrednictwa innych formacji. 49
• Przymus gospodarczy: restrykcje dla żeglugi oraz zagrożenie dla interesów energetycznych w Zatoce podnoszą koszty daleko poza polem walki. 368
• Warunkowa deeskalacja: korytarz tranzytowy i warunki otwarcia cieśniny tworzą mechanizm wymiany dostępu morskiego za ustępstwa polityczne. 213
• Utrzymanie presji regionalnej: relacje z powiązanymi aktorami nadal pozostają użyteczne, lecz obecny konflikt pokazuje większy nacisk na instrumenty bezpośrednio kontrolowane przez państwo irańskie.

Największe ryzyko: eskalacja bez trwałego porozumienia

Dyplomacja nie zdołała odizolować konfliktu od kolejnych starć. Tymczasowe zawieszenie broni uzgodnione w czerwcu później się załamało, a negocjacje pozostawały w impasie przy dodatkowej presji gospodarczej USA. 18

Zagrożeniem nie jest tylko pełne zamknięcie Ormuzu. Uderzenie w statek, atak na infrastrukturę energetyczną w Zatoce albo kolejna wymiana ognia z udziałem sił USA mogą zmienić skalibrowany przymus w szerszą eskalację regionalną. Nowa strategia Iranu pokazuje, że potrafi on narzucać wysokie koszty. Jej słabością jest to, że coraz częściej zaprasza do bezpośrednich konsekwencji wojskowych i gospodarczych. 4615