PISA 2025: intensywne korzystanie z AI przy zadaniach szkolnych łączy się z niższymi wynikami

PISA 2025 przynosi ostrzeżenie nie tyle przed samą obecnością generatywnej AI w szkole, ile przed sposobem jej używania. W badaniu obejmującym ponad 760 tys. piętnastolatków z 91 krajów i gospodarek częste korzystanie z chatbotów przy zadaniach, które mogą zastąpić samodzielne czytanie, research lub pisanie, wiązało się z niższymi wynikami z nauk przyrodniczych. Są to jednak dane obserwacyjne: nie pozwalają stwierdzić, że to AI sama spowodowała różnice w wynikach. 14

Różnica wyniosła 28 punktów

Uczniowie, którzy deklarowali, że nigdy lub prawie nigdy nie używają AI do przygotowywania tekstu pracy pisemnej, osiągnęli średnio 509 punktów w teście PISA z nauk przyrodniczych. Wśród osób korzystających z AI w tym celu codziennie lub prawie codziennie średni wynik wyniósł 481 punktów. Po uwzględnieniu statusu społeczno-ekonomicznego różnica wynosiła 28 punktów. 25

Podobny wzorzec odnotowano przy wykorzystywaniu AI do wstępnego wyszukiwania informacji oraz streszczania zadanych tekstów. Dla takich konkretnych zastosowań różnice sięgały przeciętnie około 20 punktów, a przy częstym generowaniu streszczeń lektur zbliżały się do 30 punktów. 612

To nie oznacza, że chatbot obniżył wynik każdego konkretnego ucznia. Osoby najczęściej korzystające z AI mogą różnić się wcześniejszymi osiągnięciami, motywacją, sytuacją domową, wsparciem nauczycieli albo rodzajem otrzymywanych zadań. Ostrożny wniosek brzmi więc: w danych PISA intensywne używanie AI zamiast własnej pracy umysłowej współwystępowało ze słabszymi wynikami z nauk przyrodniczych. 4

AI w pracy domowej stała się normą

Zaledwie 14% uczniów zadeklarowało, że w ogóle nie korzysta z AI do pracy szkolnej. Oznacza to, że 86% używało jej co najmniej od czasu do czasu. Skala niekorzystania była przy tym bardzo zróżnicowana: od około czterech na dziesięciu uczniów w Japonii do około 4% w Wietnamie. 1

Dla szkół pytanie nie brzmi już zatem, czy uczniowie zetkną się z chatbotami. Ważniejsze jest, czy zasady pracy w klasie chronią umiejętności czytania ze zrozumieniem, rozumowania, oceny źródeł i samodzielnego pisania.

Liczy się częstotliwość i cel użycia

Zależność nie była prosta ani liniowa. Z relacji o wynikach PISA wynika, że umiarkowane korzystanie — mniej więcej raz lub dwa razy w tygodniu — zwłaszcza gdy AI miała pomagać w nauce, wiązało się z lepszymi rezultatami niż całkowity brak użycia lub użycie codzienne. 9

To praktyczne rozróżnienie. Poproszenie chatbota o informację zwrotną do własnego wyjaśnienia, inne przykłady albo pytania sprawdzające zrozumienie to coś innego niż wygenerowanie streszczenia lektury, notatek z researchu czy gotowego szkicu wypracowania, którego uczeń potem samodzielnie nie analizuje.

Dane nie pokazują, że każde użycie AI szkodzi uczeniu się. Sugerują natomiast, że używanie jej jako skrótu omijającego wysiłek czytania, pisania i sprawdzania dowodów może nie sprzyjać umiejętnościom mierzonym przez PISA.

Trzeba uczyć oceny odpowiedzi AI

Znaczenie może mieć także sposób prowadzenia uczniów. Wśród częstych użytkowników ci, których uczono oceniać informacje wygenerowane przez AI, uzyskali około 13 punktów więcej niż rówieśnicy bez takiego przygotowania. 4

Najbardziej użyteczny model to więc AI jako rusztowanie wspierające naukę, a nie jako kula u nogi samodzielnego myślenia. Praca kierowana przez nauczyciela może wymagać od uczniów, by:

• wskazali niepoparte źródłami twierdzenia lub błędy w odpowiedzi AI;
• porównali odpowiedź z zadanymi materiałami;
• wyjaśnili tok rozumowania prowadzący do końcowej odpowiedzi;
• przeredagowali wygenerowany szkic własnymi słowami;
• opisali, co wniósł chatbot, a co uczeń zmienił lub dopisał.

Takie zasady rozliczają nie tylko z oddania dopracowanego tekstu, ale przede wszystkim z pracy myślowej, dzięki której dochodzi do uczenia się.

Wyniki na tle szerszego spadku osiągnięć

Wnioski dotyczące AI pojawiły się w czasie szerszego pogorszenia wyników w krajach OECD. Między 2015 a 2025 r. średni wynik z czytania spadł o 28 punktów, z matematyki o 22 punkty, a z nauk przyrodniczych o 7 punktów. 17

Tych długofalowych zmian nie należy przypisywać wyłącznie generatywnej AI. Trend zaczął się, zanim chatboty stały się powszechnie dostępne, a publikacje towarzyszące wynikom wskazują także na szersze problemy: spadek zaangażowania w czytanie, trudności z koncentracją oraz cyfrowe rozproszenia. 13

Co z tego wynika dla szkół

PISA 2025 nie jest argumentem za automatycznym zakazem każdego użycia AI przez uczniów. Wspiera raczej ostrożne podejście oparte na dowodach i wyraźne odróżnienie AI, która wspomaga naukę, od AI, która ją zastępuje.

Przy ważnych zadaniach związanych z czytaniem, wyszukiwaniem informacji i pisaniem uczeń powinien nadal odpowiadać za podstawową pracę. Tam, gdzie AI jest dozwolona, jej użycie warto oprzeć na weryfikacji, uzasadnianiu i poprawianiu odpowiedzi. Najważniejsza lekcja jest prosta: wartość edukacyjna chatbota zależy mniej od tego, czy pojawia się on w klasie, a bardziej od tego, czy skłania ucznia do głębszego myślenia — czy pozwala mu tego myślenia uniknąć. 49