Dlaczego europejskie rządy chcą opodatkować banki — i ile może dać włoska stawka 5%

Europejskie banki wciąż osiągają mocne wyniki, a rządy mierzą się z deficytami i presją na finansowanie wydatków. To połączenie sprawia, że sektor bankowy coraz częściej staje się celem nowych danin — także w Wielkiej Brytanii, Francji, Portugalii, Szwecji i we Włoszech. Dla polityków jest to sposób na szukanie dochodów bez powszechnej podwyżki podatków lub cięć wydatków; dla inwestorów oznacza to większą niepewność co do przyszłych zysków banków. 3

Włoski plan: 5% od zysków największych banków

Partia Liga chce włączyć do prac nad budżetem na 2027 r. propozycję trzyletniej, corocznej daniny w wysokości 5% od zysków 10 największych włoskich banków. Środki miałyby wesprzeć finanse publiczne. To jednak na razie propozycja polityczna, a nie uchwalony podatek. 211

Liga szacuje, że stawka 5% mogłaby przynieść od 2 mld do 3 mld euro. Nie jest to jeszcze oficjalna prognoza oparta na opublikowanym projekcie ustawy. Nie określono m.in. dokładnej podstawy opodatkowania, zakresu podmiotowego ani tego, czy daninę będzie można zaliczać na poczet innych obciążeń. Dlatego nie da się rzetelnie wyliczyć ani pewnego rocznego wpływu, ani sumy za trzy lata. 711

Włoski pomysł różni się od wcześniejszej próby. W 2023 r. Włochy wprowadziły jednorazowy 40-procentowy podatek od „nadwyżkowego” dochodu odsetkowego netto, liczony względem poziomu z 2021 r. 15 Po gwałtownej reakcji rynku władze doprecyzowały, że obciążenie będzie ograniczone do 0,1% aktywów banku; resort finansów oczekiwał wtedy wpływów niższych niż 3 mld euro. 16

Banki i ubezpieczyciele już wcześniej były we Włoszech źródłem dodatkowych dochodów budżetowych. W 2024 r. rząd zapowiedział pozyskanie z sektora finansowego 3,5 mld euro na publiczną ochronę zdrowia i wsparcie osób w najtrudniejszej sytuacji. 4

Dlaczego banki są dziś wygodnym celem fiskalnym

Podwyższone stopy procentowe zwiększyły u wielu banków dochody odsetkowe netto, a tym samym rentowność. Politycznie łatwo przedstawić dodatkową daninę jako udział sektora w kosztach sytuacji, która jednocześnie podniosła raty kredytów gospodarstw domowych i koszty finansowania przedsiębiorstw. 315

Skalę argumentu dobrze ilustruje Wielka Brytania: cztery największe banki — HSBC, NatWest, Barclays i Lloyds — wypracowały łącznie 200 mld funtów zysku przed opodatkowaniem w ciągu poprzednich pięciu lat. 8

To nie przesądza jednak, że nowy podatek będzie bezkosztowy. Banki ostrzegają, że kolejne obciążenia mogą ograniczać akcję kredytową i inwestycje oraz osłabiać atrakcyjność kraju jako centrum finansowego. W Wielkiej Brytanii ewentualny podatek od nadzwyczajnych zysków dołączyłby do 25-procentowego podatku dochodowego od osób prawnych, 3-procentowej dopłaty bankowej od odpowiednich zysków powyżej 100 mln funtów grupowego limitu oraz istniejącej opłaty bankowej.

Jeden kontynent, kilka całkiem różnych podatków

Porównywanie samych stawek może wprowadzać w błąd. Kluczowe jest to, co stanowi podstawę daniny.

• Zyski lub przychody: włoska propozycja dotyczy zysków 10 największych banków. Hiszpania zastosowała dodatkową stawkę 4,8 punktu procentowego od przychodów netto banków w latach 2023–2025 i deklarowała zamiar utrzymania tego rozwiązania na stałe. 15
• Zobowiązania banków: Portugalia pobiera opłatę bankową od 2011 r.; podstawą są łączne zobowiązania pomniejszone o kapitał własny i dług podporządkowany. Obowiązuje tam także dopłata solidarnościowa. W Szwecji podstawa opłaty uwzględnia zobowiązania pomniejszone o kapitał własny i gwarantowane depozyty. 112
• Transakcje finansowe: Francja opodatkowuje zakup akcji dużych kwalifikujących się spółek giełdowych oraz niektóre transakcje handlu wysokich częstotliwości. Nie jest to bezpośredni podatek od zysków banków.

Różnica ma praktyczne znaczenie. Opłata od zobowiązań może być należna nawet wtedy, gdy zyski banku wyraźnie spadają. Podatek od zysku zmienia się bardziej bezpośrednio wraz z wynikiem finansowym, a danina od przychodów może obciążać bank także wtedy, gdy jego marże maleją lub rosną straty kredytowe.

Ile mogą wynieść wpływy

Poza włoską oceną na 2–3 mld euro, szacunki są mocno zależne od konstrukcji danego podatku. Szwedzcy Socjaldemokraci proponowali czasowy podatek od dochodu odsetkowego netto banków, który według ich wyliczeń mógłby przynieść ok. 12,6 mld koron, czyli około 1,3 mld dolarów. Citi ocenił, że taki podatek mógłby sięgać nawet 9% zysku szwedzkich banków przed opodatkowaniem w 2027 r.

Hiszpański plan podatku od nadzwyczajnych zysków z 2022 r. zakładał pozyskanie 3 mld euro od banków w ciągu dwóch lat. Późniejsza konstrukcja opierała się na 4,8-procentowej dopłacie od krajowych przychodów banków przekraczających określony próg. 815

Nie ma więc wiarygodnej jednej kwoty dla całej Europy. Poszczególne pomysły są na różnych etapach, mają odmienne podstawy opodatkowania, a część z nich pozostaje przedmiotem sporu politycznego, a nie obowiązującym prawem.

Spór polityczny i ryzyko dla inwestorów

Zwolennicy twierdzą, że banki powinny dołożyć się do budżetu, skoro skorzystały na środowisku wysokich stóp. Liga wskazuje, że środki mogłyby trafić do rodzin, przedsiębiorstw i na bezpieczeństwo. Minister gospodarki Giancarlo Giorgetti argumentował z kolei, że sektor charakteryzuje się rentą ekonomiczną i ograniczoną konkurencją. 7

Przeciwnicy obawiają się odpływu kapitału, słabszych inwestycji i przerzucenia kosztu na klientów. W Szwecji wobec pomysłu czasowego podatku bankowego pojawiły się ostrzeżenia, że może on podnieść koszty kredytów hipotecznych dla gospodarstw domowych. We Francji szersza dyskusja budżetowa również pokazuje trudność w budowaniu poparcia dla podwyżek podatków: lider Zjednoczenia Narodowego Jordan Bardella zapowiedział sprzeciw wobec podnoszenia podatków gospodarstwom domowym i firmom. 17

Dla inwestorów liczy się nie tylko nominalna stawka. Równie ważne są czas obowiązywania, definicja podstawy opodatkowania, progi, ewentualne odliczenia oraz odpowiedź na pytanie, czy rząd traktuje daninę jako jednorazową, czy może ją później przedłużać. Scope Ratings uznał, że planowana włoska opłata raczej nie osłabiłaby istotnie profili kredytowych banków, ale może zmniejszać apetyt inwestorów i sprzyjać konsolidacji sektora. 11

Najważniejszy wniosek jest prosty: wysokie zyski banków są dla rządów kuszącym źródłem dochodów, lecz niejasne lub często zmieniane zasady podatkowe mogą szybko stać się ryzykiem dla wyników i wycen spółek. Dla rynku ważniejsza od samego „5%” jest przewidywalność i jasno ograniczony charakter nowych obciążeń.