Amazonia coraz szybciej wpada w skrajności klimatyczne

Najważniejszy wniosek z badania opublikowanego 9 września nie brzmi jedynie: Amazonia się ociepla. Badacze wskazują, że niebezpieczne ekstrema w porze suchej nasilają się szybko i nierównomiernie, także na obszarach dotąd uznawanych za względnie chronione przed presją klimatyczną. Analiza o wysokiej rozdzielczości przestrzennej wyłoniła środkowo-północną Amazonię jako nowy punkt zapalny ekstremalnego upału i deficytu wilgoci, obok szybko ocieplającej się części południowej. 28

Skala zmian

Co najmniej 10% dorzecza Amazonki — obszar przekraczający 700 tys. km² — doświadczyło wzrostu ekstremalnych temperatur pory suchej o co najmniej 0,75°C na dekadę. Łącznie oznacza to wzrost przekraczający 3,22°C od 1981 r. 2

To tempo wyraźnie przewyższa trend dla średniej temperatury w całej Amazonii, wynoszący około 0,21°C na dekadę. Inne badania oparte na obserwacjach satelitarnych oszacowały ocieplenie regionu w porze suchej od początku lat 80. na około 0,27°C na dekadę. 24

Średnia dla całego ogromnego biomu może więc przesłaniać miejsca i okresy, w których upał staje się najgroźniejszy. Nowa analiza porównywała typowe trendy klimatyczne z trendami na krańcach rozkładu, czyli z wyjątkowo gorącymi i suchymi warunkami mającymi największe znaczenie dla ludzi i ekosystemów. Wykazała, że ekstremalne temperatury oraz związany z temperaturą deficyt wody zmieniają się szybciej niż wartości przeciętne — szczególnie w najsuchszej porze roku. 12

Dlaczego alarm dotyczy środkowo-północnej Amazonii

Południowa Amazonia pozostaje najszybciej ocieplającą się częścią regionu. Ostrzeżenie naukowców polega jednak na tym, że środkowo-północna Amazonia staje się obecnie ogniskiem przyspieszającego ekstremalnego gorąca i niedoboru wilgoci. 8

Zmienia to ocenę ryzyka. Obszar wcześniej postrzegany jako bardziej odporny nie musi pozostać klimatyczną ostoją, gdy nasilają się ekstremy. Gorętsza pora sucha zwiększa zapotrzebowanie atmosfery na wodę. Przy ograniczonych opadach oznacza to dodatkowe obciążenie dla lasów, rzek, dzikiej przyrody, rolnictwa i społeczności lokalnych. Badacze oraz WWF wskazują na wyższe ryzyko suszy, pożarów i stresu ekosystemowego. 8

Upał, wysychanie i wylesianie wzajemnie się wzmacniają

Wyniki wpisują się w szerszy obraz zależności między zmianą klimatu a utratą lasów. Badanie opublikowane w Nature Communications wskazuje, że od 1950 r. Amazonia ocieplała się o około 0,15°C na dekadę, a pora sucha wydłużała się o 6,5 dnia na dekadę. Na obszarach silnie wylesionych pora sucha była około pięć tygodni dłuższa niż w 1979 r. 5

Utrata lasu oddziałuje też bezpośrednio na lokalne warunki. To samo badanie łączy wylesianie ze wzrostem średnich dobowych temperatur maksymalnych i zmianami opadów, co potęguje obawy, że degradacja lasu może wzmacniać wysychanie wywołane ociepleniem klimatu. 5

Amazonia nie jest wyłącznie narażona na suszę i upał — poprzez relacje między lasem a atmosferą współtworzy obieg wilgoci. Gdy lasy są wycinane lub degradowane, system może słabiej łagodzić stres w porze suchej. Badania nad krytycznymi przemianami Amazonii traktują ocieplenie, wysychanie, wylesianie i ogień jako wzajemnie oddziałujące presje, a nie odrębne problemy. 4

Czego badanie nie przesądza

Wyniki są mocnym ostrzeżeniem przed przyspieszaniem ekstremów, ale nie stanowią precyzyjnej prognozy, że każda część dorzecza będzie rozwijać się według tego samego scenariusza. Trendy klimatyczne istotnie różnią się w zależności od miejsca, pory roku i mierzonego wskaźnika. Wartość tej analizy polega właśnie na ujawnieniu lokalnych wzorców ryzyka, których nie widać w szerokich średnich. 212

Dostępne dowody nie wyznaczają też jednego, pewnego progu, po którego przekroczeniu cały las deszczowy nagle przeobrazi się w inny ekosystem. Badania krytycznych przemian Amazonii podkreślają, że ryzyka i oddziałujące na siebie presje różnią się w poszczególnych częściach regionu. 4

Co oznacza pilna adaptacja

Odpowiedź powinna jednocześnie ograniczać bieżące zagrożenia i presje, które je wzmacniają:

• rozwijać systemy wczesnego ostrzegania przed upałem, suszą, niskimi stanami rzek i pożarami;
• poprawiać zapobieganie pożarom i zdolność szybkiego reagowania, zwłaszcza podczas coraz gorętszych i bardziej suchych pór roku;
• chronić nienaruszone lasy oraz ograniczać wylesianie i degradację, które mogą pogarszać lokalne ocieplenie, zakłócenia opadów i wydłużanie pory suchej; 5
• wspierać ludy rdzenne i społeczności lokalne w planowaniu dostępu do wody, ochrony zdrowia, transportu i źródeł utrzymania w warunkach suszy oraz pożarów;
• ograniczać emisje gazów cieplarnianych, ponieważ bez spowolnienia długofalowego ocieplenia trudno zahamować narastanie ekstremów cieplnych.

Główna lekcja badania jest jasna: ryzyko klimatyczne Amazonii nie ogranicza się już do regionów od dawna uznawanych za najbardziej obciążone. Ekstremalny upał i stres wodny przyspieszają na coraz większym obszarze, w tym w środkowo-północnej części regionu, którą uznawano za bardziej odporną. 28