Brazylia sprawdza swoje wyborcze przepisy o AI przed głosowaniem 4 października

Brazylia przystępuje do pierwszej tury wyborów 4 października 2026 r. z jednym z bardziej szczegółowych zestawów zasad dotyczących sztucznej inteligencji w kampanii. Najtrudniejsze nie będzie jednak samo zapisanie reguł, lecz ich szybkie i konsekwentne stosowanie, gdy tanie syntetyczne filmy, obrazy oraz odpowiedzi chatbotów mogą dotrzeć do wyborców, zanim ktokolwiek ustali ich źródło, kontekst i status prawny. 12

Co nakazują i czego zakazują zasady TSE

Najwyższy Sąd Wyborczy Brazylii (TSE) ustanowił kilka istotnych ograniczeń dla kandydatów, partii, platform i materiałów kampanijnych wykorzystujących AI:

• Wyraźne oznaczenie: treści wyborcze stworzone lub istotnie zmienione przez AI albo równoważną technologię muszą zawierać jednoznaczną, widoczną i dostępną informację. Obowiązek obejmuje tekst, dźwięk, wideo i obrazy.
• Zakaz wyborczych deepfake’ów: sąd zakazał stosowania deepfake’ów w propagandzie wyborczej. 1 września TSE, stosunkiem głosów 5 do 2, zdefiniował deepfake jako syntetyczną treść wytworzoną lub zmanipulowaną przez AI albo równoważną technologię, która cechuje się realizmem lub pozorem autentyczności i tworzy, odtwarza bądź zmienia wizerunek, głos lub ekspresję osoby żyjącej, zmarłej albo fikcyjnej. Sąd zastrzegł przy tym, że zakaz dotyczy materiału będącego propagandą wyborczą.
• Bez porad, na kogo głosować: chatboty i wirtualni asystenci nie mogą rekomendować głosowania, faworyzować kandydatów ani partii, tworzyć ich rankingów czy priorytetyzować informacji politycznych w sposób korzystny dla konkretnego uczestnika wyborów — nawet gdy użytkownik wprost o to poprosi. 14
• Okres ochronny wokół dnia głosowania: TSE zakazuje publikowania, ponownego publikowania i płatnego promowania nowych treści wygenerowanych lub zmienionych przez AI, które wykorzystują obraz, głos lub podobiznę kandydatów albo osób publicznych, od 72 godzin przed głosowaniem do 24 godzin po zamknięciu lokali. 12

System rozróżnia użycie AI, które po ujawnieniu jest dopuszczalne, od syntetycznych materiałów przekraczających granicę zakazanej propagandy wyborczej. To rozróżnienie ma znaczenie: całkowity zakaz „AI” objąłby także zwykłą edycję i twórczą produkcję kampanijną, ale węższe przepisy pozostawiają trudne przypadki graniczne.

Awatar Jaira Bolsonaro ujawnił problem granic

Najgłośniejszym sprawdzianem zasad było rozpoczęcie kampanii Flávio Bolsonaro, podczas którego pojawiła się wygenerowana przez AI wersja byłego prezydenta Jaira Bolsonaro. Jair Bolsonaro nie może kandydować w tych wyborach i przebywa w areszcie domowym, dlatego symulowane wystąpienie miało polityczne znaczenie. 3

Prawnicy Flávio Bolsonaro przekonywali, że nagranie nie zawierało prośby o głosy, a wykorzystanie technologii nie zostało ukryte. 8 Przeciwnicy argumentowali natomiast, że klip narusza zakaz deepfake’ów. 7

Późniejsze orzeczenie TSE wyjaśniło, że nie każde przedstawienie osoby przy użyciu AI automatycznie stanowi zakazany deepfake. Materiał musi spełniać ustanowione przez sąd kryterium realizmu, a zarazem być propagandą wyborczą. W kolejnych sprawach pozostaną więc pytania zależne od konkretnych okoliczności: czy materiał został jednoznacznie oznaczony jako syntetyczny? Czy pokazano go podczas wewnętrznego wydarzenia partyjnego, czy rozpowszechniano jako reklamę kampanijną? Czy miał zdobyć poparcie wyborcze? Czy rozsądny odbiorca mógł uznać go za autentyczny?

To właśnie stanowi główny problem regulatora. Oznaczenie może ułatwić rozpoznanie syntetycznego przekazu, ale nie musi neutralizować perswazyjnej siły realistycznej podobizny — zwłaszcza gdy nagranie zostaje przycięte, udostępnione dalej albo pozbawione pierwotnej etykiety.

Dlaczego syntetyczne materiały mogą naruszać uczciwość wyborów

AI może służyć rutynowej komunikacji politycznej, na przykład do stylizowanych ilustracji lub wyraźnie fikcyjnych wizualizacji. Większe ryzyko wiąże się z wykorzystaniem technologii do przedstawiania wymyślonych wydarzeń, poparcia, wypowiedzi lub pozornych dowodów jako prawdziwych. Reuters informował, że brazylijskie władze obawiały się rozprzestrzeniania generowanych przez AI treści w mediach społecznościowych wyborców przed głosowaniem. 2

Najpoważniejsze przypadki mogą obejmować:

• fałszywe nagrania kandydata mówiącego lub robiącego coś, czego nie zrobił;
• zmyślone poparcie lub rzekome wypowiedzi wyborców;
• sfabrykowane sondaże albo narracje o rosnącym poparciu;
• syntetyczne materiały stylizowane na dokumentalny zapis wydarzeń.

Zagrożeniem nie jest wyłącznie samo istnienie fałszywego filmu. Taki przekaz może stworzyć wrażenie bezpośredniego dowodu, szerokiego poparcia społecznego albo nagłej zmiany nastrojów wyborczych. Sprostowanie może pojawić się później, dotrzeć do mniejszej liczby osób lub nie przywrócić zaufania do tego, co odbiorcy już zobaczyli. To uzasadnia zarówno obowiązek etykietowania, jak i zaostrzone ograniczenia w pobliżu dnia wyborów. 12

Chatboty: problem egzekwowania prawa, nie tylko moderacji treści

Zakaz rekomendowania kandydatów przez AI jest sformułowany przez TSE wyjątkowo bezpośrednio: obowiązuje nawet wtedy, gdy wyborca wprost pyta chatbota, kogo powinien poprzeć. 14 Jego praktyczny zasięg pozostaje jednak niepewny, ponieważ systemy AI ogólnego zastosowania są obsługiwane globalnie i dynamicznie odpowiadają na indywidualne polecenia.

Badanie opublikowane przez organizację zajmującą się odpowiedzialnością korporacyjną Ekō wykazało, że ChatGPT, Grok i Gemini sprawiały wrażenie systemów rekomendujących kandydatów w Brazylii, a niemal jedna czwarta testowanych odpowiedzi Meta AI była częściowo lub całkowicie nieprawidłowa. Wyniki te same w sobie nie przesądzają, jak konkretny dostawca będzie przestrzegał zasad w każdej rozmowie. Pokazują jednak rozbieżność między formalnym zakazem wyborczym a faktycznym działaniem szeroko używanych systemów.

Dla regulatorów oznacza to kilka równoczesnych wyzwań: wykrycie niedozwolonej odpowiedzi, zabezpieczenie rozmowy jako dowodu, ustalenie odpowiedzialnego dostawcy lub platformy, uzyskanie szybkiej korekty oraz zapewnienie, że poprawione działanie systemu zostanie wdrożone na szeroką skalę. Brazylijskie przepisy mogą nakładać obowiązki związane z wyborami w Brazylii, ale same nie zagwarantują, że każdy globalnie udostępniany chatbot odpowie zgodnie z tymi zasadami na każde pytanie wyborcy.

Nierozstrzygnięty sprawdzian: szybkość i spójność egzekwowania zasad

Regulacje na 2026 r. dają TSE bardziej precyzyjne narzędzia niż ogólny zakaz dezinformacji: wymogi oznaczania treści, zdefiniowany standard deepfake’u, ograniczenia dla systemów rekomendacyjnych oraz czasowy zakaz wokół głosowania.

Ich skuteczność będzie jednak zależeć od szybkich działań egzekucyjnych, współpracy platform i oceny faktów w sprawach, których nie da się łatwo podzielić na „prawdziwe” i „fałszywe”. Spór o awatara Bolsonaro pokazał, że znaczenie mogą mieć realizm, zgoda osoby przedstawionej, oznaczenie, dystrybucja i wyborczy cel materiału. W miarę jak tworzenie politycznych przekazów przez AI staje się prostsze, a ustalenie ich pochodzenia trudniejsze, brazylijskie wybory sprawdzą, czy szczegółowy zbiór reguł nadąży za technologią, którą ma regulować.

Dostępne relacje nie dostarczają wystarczająco wiarygodnych danych źródłowych, by podać ostateczną liczbę spraw związanych z AI prowadzonych przez TSE, konkretne nakazy usunięcia treści ani ogólnokrajowe dane o korzystaniu przez Brazylijczyków z AI i ich skłonności do pytania chatbotów o kandydatów. Takie twierdzenia wymagałyby danych samego sądu lub metodologii badania opinii publicznej, zanim można byłoby uznać je za ustalone fakty.