Morze Czarne i rosyjskie rafinerie: wojna uderza w handel oraz rynek oleju napędowego

Wojna Rosji przeciw Ukrainie coraz wyraźniej toczy się także o zdolność obu państw do handlu, eksportu i zaopatrywania gospodarki w paliwa. Rosja koncentruje ataki na ukraińskich portach Morza Czarnego i żegludze, a Ukraina używa dronów przeciw rosyjskim rafineriom, logistyce naftowej i jednostkom pływającym. Skutki wykraczają poza pole walki: obejmują ofiary cywilne, słabszy potencjał eksportu ukraińskiej żywności, niedobory paliw w Rosji oraz napięcia na światowym rynku diesla.101722

Rosyjska presja na ukraiński korytarz eksportowy

Porty Odesa, Czornomorsk i Piwdennyj (znany też jako Jużnyj) są kluczowe dla głębokowodnego handlu morskiego Ukrainy. Obsługują zboże i inne towary ważne dla gospodarki działającej w warunkach wojennych. Reuters informował, że w lipcu Rosja nasiliła ataki na te porty, a uderzenia w infrastrukturę eksportową obwodu odeskiego trwały także we wrześniu.1720

25 sierpnia rosyjskie Ministerstwo Obrony podało, że zaatakowało w Piwdennym trzy statki towarowe i tankowiec, w Odesie kolejny statek towarowy, a także infrastrukturę portową w obu miejscach oraz magazyny paliw w Czornomorsku. Rosja twierdziła, że część jednostek przewoziła zaopatrzenie dla ukraińskiego wojska. Jest to jednak rosyjska deklaracja, a nie niezależnie potwierdzony fakt.18

Znaczenie tych ataków nie ogranicza się do strat pojedynczego statku czy terminalu. Powtarzające się uderzenia mogą przerywać przeładunki, zwiększać ryzyko dla załóg i armatorów oraz podważać przewidywalność głównej ukraińskiej drogi eksportu morskiego.2021

Rosnące zagrożenie dla cywilnej żeglugi

Koszt ludzki jest bezpośredni. Według ukraińskich władz atak rakietowy na statek przewożący kukurydzę zabił 10 osób, w większości cudzoziemców. Prokuratura obwodu odeskiego podała, że między 20 czerwca a 20 lipca Rosja uderzyła w 28 cywilnych jednostek i zabiła 21 osób.22

Są to dane ukraińskich władz, a nie niezależnie zweryfikowany bilans. Ich praktyczny skutek był jednak widoczny: część armatorów wstrzymała zawinięcia do ukraińskich portów nad Morzem Czarnym, a handlowcy i analitycy szacowali pod koniec lipca, że ataki zmniejszyły zdolność Ukrainy do eksportu zboża tą drogą o około jedną trzecią.22

Ukraina również atakowała rosyjskie jednostki na Morzu Czarnym i Azowskim. W połowie lipca dowódca ukraińskich wojsk dronowych przekazał, że celem były tankowce, statki towarowe i holowniki, podczas gdy Rosja informowała o atakach na ukraińskie cele morskie. Relacje te pokazują, że logistyka morska i handel stały się obszarem wzajemnej eskalacji, lecz deklaracje wojenne obu stron wymagają ostrożnej oceny.19

Kampania przeciw rafineriom zachwiała rosyjskim bilansem paliw

Ukraińska kampania dalekiego zasięgu wielokrotnie uderzała w rosyjską infrastrukturę przetwarzania ropy. Rosja wskazywała na systematyczne ataki ukraińskich dronów na rafinerie, gdy wprowadzała środki mające ograniczyć krajowe niedobory benzyny i oleju napędowego oraz wzrost cen.10

Często powtarzane są twierdzenia, że wyłączono od 20% do 40% lub nawet więcej rosyjskich mocy rafineryjnych. Dostarczone materiały potwierdzają, że zakłócenia były poważne i powtarzalne, ale nie ustalają jednego aktualnego, niezależnie zweryfikowanego odsetka dla całego rosyjskiego sektora rafineryjnego. Część przywoływanych danych dotyczy bowiem rosyjskich zdolności eksportu ropy, a nie mocy przerobowych rafinerii. Uzasadniony wniosek jest taki, że ataki wystarczająco zakłóciły produkcję paliw, by wpłynąć na dostępność paliwa w kraju i politykę eksportową Moskwy.210

Ograniczenia eksportu diesla przeniosły wstrząs za granicę

Rosja wprowadziła 8 lipca zakaz eksportu oleju napędowego, aby wzmocnić podaż na rynku krajowym po zakłóceniach w rafineriach. Ograniczenie następnie przedłużono do 30 września; objęło ono także paliwo żeglugowe i olej gazowy wysyłane przez rosyjskich producentów.110

Skala spadku eksportu była duża. Dane o ruchu tankowców zebrane przez Bloomberg wskazały, że w pierwszych siedmiu dniach sierpnia rosyjski eksport diesla i oleju gazowego wyniósł 80 tys. baryłek dziennie — był to wieloletni dołek.5

Diesel jest wykorzystywany w transporcie towarowym, rolnictwie, budownictwie i przemyśle, dlatego ograniczenie rosyjskiego eksportu oddziaływało na rynki daleko poza Rosją. Po ogłoszeniu lipcowego zakazu amerykańskie kontrakty terminowe na diesel wzrosły o 11%, a premia europejskiego oleju gazowego nad ropą Brent osiągnęła wówczas rekord.11 Późniejsze doniesienia łączyły wyższe ceny diesla zarówno z atakami na rafinerie w Rosji i Arabii Saudyjskiej, jak i z szerszym ryzykiem wynikającym z konfliktów na Bliskim Wschodzie.39

Na początku września średnia cena diesla w USA osiągnęła rekordowe 5,820 dolara za galon według danych GasBuddy przytoczonych przez Reuters. Przypisywanie tego wyłącznie ukraińskim atakom na rafinerie byłoby jednak mylące: znaczenie miały również inne przestoje w przetwórstwie oraz geopolityczne zakłócenia podaży.13

Stawka: odporność gospodarcza obu stron

Eskalację należy rozumieć jako walkę o gospodarczą odporność. Rosja wywiera presję na zdolność Ukrainy do wywozu zboża i innych towarów przez Morze Czarne. Ukraina próbuje natomiast ograniczyć zdolność Rosji do przetwarzania ropy na paliwo, uzyskiwania przychodów z eksportu i zaopatrywania własnego rynku.

Taka strategia obciąża ludzi i rynki poza bezpośrednią strefą walk. Załogi statków handlowych i pracownicy portów pracują w coraz bardziej niebezpiecznych warunkach, ukraińscy eksporterzy tracą dostęp do szlaków morskich, a zakłócenia rosyjskiego rafinowania i eksportu diesla mogą podnosić koszty paliw na świecie. Dokładna skala szkód szybko się zmienia, a wiele twierdzeń stron wojny pozostaje spornych. Kierunek jest jednak jasny: infrastruktura handlowa i dostawy paliw stały się jednym z głównych frontów tej wojny.11722