DNA nie determinuje osobowości. Co ujawniło największe badanie genetyczne cech Big Five?

Największe dotąd badanie genetyczne osobowości pokazuje, że na nasze cechy wpływa bardzo wiele wariantów DNA, lecz każdy z nich oddziałuje niezwykle słabo. Zidentyfikowano około 1260 powszechnych wariantów związanych z pięcioma podstawowymi wymiarami osobowości — tak zwanym modelem Big Five: otwartością na doświadczenia, sumiennością, ekstrawersją, ugodowością i neurotycznością. 25

Najważniejszy wniosek jest jednak bardziej powściągliwy, niż sugerowałaby sama liczba wariantów: genetyka pomaga opisywać różnice obserwowane w wielkich populacjach, ale nie determinuje osobowości pojedynczego człowieka, nie służy do jej diagnozowania i nie pozwala dokładnie przewidzieć jej na podstawie DNA. 25

Jak przeprowadzono badanie?

Międzynarodowy zespół połączył wyniki analiz asocjacyjnych całego genomu (GWAS) z 46 kohort, czyli grup uczestników z różnych projektów badawczych. Zależnie od analiz objęto nimi około 611 tysięcy do 1,14 miliona osób o europejskim lub afrykańskim profilu genetycznym. Uczestnicy wypełniali kwestionariusze osobowości, a badacze porównywali ich odpowiedzi z milionami markerów DNA. 2

W preprincie — wersji pracy udostępnionej przed pełną publikacją — wskazano 1257 niezależnych wariantów wiodących, z których 823 nie były wcześniej zgłaszane w kontekście osobowości. W doniesieniach medialnych wynik ten zaokrąglano do około 1260. 2

Powszechne warianty genetyczne łącznie wyjaśniały 4,8–9,3% obserwowanego zróżnicowania każdej z pięciu cech. Gdy badacze statystycznie uwzględnili fakt, że kwestionariusze osobowości nie mierzą cech idealnie, szacunki wzrosły do 10,5–16,2%. 2

Pojedynczy wariant nie jest „genem osobowości”

Żaden z wykrytych markerów nie jest genem odpowiedzialnym za bycie osobą towarzyską, lękliwą, sumienną czy otwartą na nowe doświadczenia. Efekty poszczególnych wariantów są tak małe, że nie mają praktycznie dostrzegalnego znaczenia na poziomie pojedynczej osoby. 2

Naukowcy połączyli te niewielkie zależności w tak zwane poligeniczne wskaźniki — wyniki uwzględniające jednocześnie wiele wariantów. W niezależnych próbach badawczych wyjaśniały one jednak mniej niż około 4% różnic indywidualnych. To zdecydowanie za mało, by na podstawie próbki DNA wiarygodnie określić, jaki charakter ma konkretna osoba.

Różnica między odsetkiem zróżnicowania wyjaśnianym w analizie odkrywczej a słabszą skutecznością przewidywania w nowych próbach wynika między innymi z niedoskonałości pomiaru oraz z trudności w przenoszeniu szacunków z jednej populacji na inną. 2

Większość różnic pozostaje związana z innymi wpływami genetycznymi, których nie obejmują analizowane powszechne warianty, z błędem pomiaru oraz z pozagenetycznym rozwojem człowieka i jego środowiskiem społecznym. To zgodne z szerszym obrazem badań: zdrowie i długość życia są kształtowane wspólnie przez geny, warunki życia i styl życia. 8

Dlaczego wyników nie można sprowadzić do wspólnego wychowania?

Powiązania genetyczne były podobne w różnych warunkach geograficznych, a także wtedy, gdy osobowość oceniali sami uczestnicy i gdy oceniali ją bliscy informatorzy. 2

Taka powtarzalność między miejscami i sposobami oceny utrudnia wyjaśnienie wyników wyłącznie wspólnym środowiskiem rodzinnym — na przykład tym, że rodzeństwo dorastało w tym samym domu. Nie oznacza jednak, że konkretny wariant DNA został dowiedziony jako bezpośrednia przyczyna konkretnej cechy osobowości. 2

Powiązania z życiem, zdrowiem i wyborem otoczenia

Badacze przeanalizowali również korelacje genetyczne między cechami Big Five a wieloma obszarami życia. Korelacja genetyczna oznacza wspólne statystyczne wpływy genetyczne; sama w sobie nie dowodzi, że „geny osobowości” bezpośrednio wywołują dane zdarzenie lub wynik. Wśród opisanych obszarów znalazły się:

• zdrowie fizyczne i psychiczne oraz wskaźniki związane z długością życia; 24
• osiągnięcia edukacyjne i ścieżki zawodowe; 2
• miary podatności na COVID-19 lub ciężkości jego przebiegu; 23
• wzorce wyboru miejsca zamieszkania i sąsiedztwa. 2

Ten ostatni wynik sugeruje, że genetycznie skorelowane różnice w osobowości mogą wiązać się ze środowiskami, do których ludzie częściej trafiają lub w których dłużej pozostają. Nie oznacza to jednak, że DNA bezpośrednio wybiera komuś dzielnicę, zawód, poziom wykształcenia czy stan zdrowia.

Takie korelacje mogą wynikać z nakładających się mechanizmów biologicznych, zachowania, procesów społecznych oraz korelacji genów i środowiska — sytuacji, w której odziedziczone predyspozycje wpływają na wybory i doświadczenia, a te z kolei kształtują dalszy rozwój. Nie ustanawiają one jednokierunkowego związku przyczynowego. 2

Co to oznacza dla pojedynczej osoby?

Badanie dostarcza przede wszystkim wiedzy o średnich różnicach w bardzo dużych grupach. Zmienność DNA jest jednym z czynników związanych z tym, jak populacje różnią się pod względem szerokich cech osobowości. Nie jest natomiast testem osobowości, przepowiednią losu ani narzędziem do wiarygodnego klasyfikowania ludzi.

Liczba wykrytych wariantów może robić wrażenie, ale nie zmienia podstawowego faktu: wpływ każdego z nich jest bardzo mały, a obecne wyniki mają ograniczoną trafność predykcyjną na poziomie jednostki. Osobowość powstaje w wyniku złożonego współdziałania wielu czynników — genetycznych, rozwojowych, społecznych i środowiskowych. 25