Pacyfik na pierwszej linii kryzysu klimatycznego

Ostrzeżenie z Palau dotyczy całego systemu naczyń połączonych

Wnioski z dwóch ocen przedstawionych w Palau wykraczają poza kolejny rekord klimatyczny. Pokazują połączony kryzys: rosnący poziom mórz wywiera szczególnie silną presję na społeczności Pacyfiku, a ocieplające się oceany niszczą rafy koralowe, które zapewniają żywność, źródła utrzymania i naturalną ochronę wybrzeży.

Najważniejszy komunikat jest jednoznaczny: działania adaptacyjne są potrzebne natychmiast, ale nie zastąpią zdecydowanego ograniczenia globalnych emisji gazów cieplarnianych.

Najważniejsze dane

• Poziom mórz rośnie coraz szybciej: w 2024 roku średni globalny poziom morza zwiększył się o rekordowe 5,9 milimetra. Przyczyną są między innymi cieplejsze oceany oraz topnienie lodowców i lądolodów. 119
• Pacyfik jest wyjątkowo narażony: względny poziom morza na małych rozwijających się państwach wyspiarskich Pacyfiku wzrósł ponad dwukrotnie szybciej niż średnia globalna. Zagraża to nisko położonym terenom, zasobom słodkiej wody, infrastrukturze i źródłom utrzymania. 2
• Skala możliwych przesiedleń jest ogromna: raport ONZ przywołuje szacunki, według których wzrost poziomu morza może do 2050 roku przyczynić się do przesiedlenia nawet 1,2 miliarda ludzi na świecie. To szacunek potencjalnego narażenia i migracji, a nie precyzyjna prognoza. 2
• Finansowanie nie nadąża za potrzebami: potrzeby krajów rozwijających się w zakresie adaptacji oszacowano na około 310–365 miliardów dolarów, podczas gdy w 2023 roku dostępne finansowanie adaptacyjne wyniosło około 26 miliardów dolarów.
• Rafy tracą czas na odbudowę: fale morskich upałów i kolejne epizody blaknięcia pojawiają się zbyt często, aby wiele raf mogło w pełni się zregenerować. Powstaje narastająca „drabina degradacji”.

Dlaczego kilka milimetrów ma znaczenie

Roczny wzrost o kilka milimetrów może wydawać się niewielki. W rzeczywistości poziom morza kumuluje się i nakłada na przypływy, wezbrania sztormowe, erozję wybrzeży oraz zasolenie wód gruntowych.

Skutki są głęboko nierówne. Małe rozwijające się państwa wyspiarskie stoją przed ryzykiem, które może zagrozić ich dalszej przydatności do zamieszkania.

Społeczności Pacyfiku są szczególnie podatne na te zmiany, ponieważ domy, drogi, działalność gospodarczą i podstawowe usługi skupiono na wąskich pasach wybrzeża. Podnoszące się morze może niszczyć także ujęcia słodkiej wody i tradycyjne źródła utrzymania. To problem nie tylko cofającej się linii brzegowej, lecz także bezpieczeństwa, ciągłości życia społecznego i zachowania kultury. 819

Raport ONZ wskazuje, że względny poziom morza na małych państwach wyspiarskich Pacyfiku podniósł się ponad dwukrotnie szybciej niż średnia światowa. Palau i inne rządy regionu podkreślają przy tym wymiar odpowiedzialności: państwa wyspiarskie Pacyfiku wniosły niewielki wkład w globalne emisje, a mimo to ponoszą jedne z najpoważniejszych konsekwencji ocieplenia.

Prezydent Palau Surangel Whipps Jr. apelował o pilne działania w sprawie wzrostu poziomu mórz, blaknięcia koralowców, zakwaszenia oceanów i ekstremalnych zjawisk pogodowych. 5

1,2 miliarda przesiedleń? Co naprawdę oznacza ten szacunek

Raport ONZ ostrzega, że wzrost poziomu morza może do 2050 roku przyczynić się do przesiedlenia nawet 1,2 miliarda ludzi na całym świecie. 2 Nie należy jednak odczytywać tej liczby jako gwarantowanej liczby osób, które do tego czasu zostaną zmuszone do opuszczenia domów.

Rzeczywisty przebieg wydarzeń będzie zależał od poziomu emisji, stopnia narażenia wybrzeży, inwestycji w adaptację, jakości planowania przestrzennego oraz od tego, czy społeczności będą mogły bezpiecznie pozostać na miejscu.

W państwach wyspiarskich Pacyfiku przemieszczanie się ludności wiąże się również z kulturą, suwerennością i prawami człowieka. Dlatego strategie adaptacyjne powinny w pierwszej kolejności chronić prawo społeczności do pozostania na ziemiach przodków, jeśli jest to możliwe. Jednocześnie trzeba przygotować dobrowolne, zgodne z kulturą i oparte na prawach człowieka formy relokacji tam, gdzie zagrożeń nie da się już uniknąć.

Wielka luka w finansowaniu adaptacji

Problem finansowy nie sprowadza się wyłącznie do tego, że zagrożone kraje potrzebują większych kwot. Potrzebują również środków dostępnych, przewidywalnych i dopasowanych do lokalnych projektów.

Raport omawiany podczas spotkania w Palau wskazał, że potrzeby krajów rozwijających się w zakresie adaptacji wynoszą około 310–365 miliardów dolarów, podczas gdy w 2023 roku dostępne finansowanie adaptacyjne wyniosło zaledwie 26 miliardów dolarów.

Badania dotyczące państw wyspiarskich Pacyfiku również pokazują, że ich potrzeby są pilne i rosną, a obecne finansowanie pozostaje zdecydowanie niewystarczające i trudne do uzyskania. Luka ta ogranicza możliwość realizacji działań potrzebnych już dziś: wzmacniania infrastruktury, tworzenia systemów wczesnego ostrzegania, ochrony wybrzeży, zabezpieczania zasobów słodkiej wody, poprawy danych klimatycznych oraz planowania relokacji i mobilności.

Proponowany Pacific Resilience Facility ma pomóc kierować środki do mniejszych projektów społecznościowych. Takie inicjatywy często nie mogą skutecznie konkurować o wsparcie z dużymi międzynarodowymi funduszami klimatycznymi. 8 Załącznik do raportu ONZ wskazuje także na znaczenie szybko przyznawanych grantów dla społeczności oraz wzmacniania lokalnych kompetencji technicznych. 17

Rafy koralowe nie mają już czasu na regenerację

Druga ocena dodaje do ostrzeżenia o wzroście poziomu mórz wymiar ekologiczny. Według Global Coral Reef Monitoring Network fale morskich upałów napędzane zmianą klimatu stają się częstsze i silniejsze, a rafy mają coraz mniej czasu na odbudowę między kolejnymi epizodami blaknięcia.

Blaknięcie następuje, gdy stres cieplny zmusza koralowce do wydalenia organizmów, które nadają im kolor i dostarczają znaczną część energii. Jeśli podwyższona temperatura utrzymuje się dostatecznie długo, koralowce mogą obumrzeć.

Zagrożenie może nasilać zjawisko El Niño. Cieplejsze wody związane z tym wzorcem pogodowym nakładają się na długoterminowe ocieplenie oceanów, a duże epizody blaknięcia wielokrotnie zbiegały się w czasie z silnym El Niño.

Najbardziej niepokojąca nie jest więc wyłącznie intensywność pojedynczego epizodu. Problemem jest przede wszystkim coraz krótsza przerwa do następnego. Powtarzający się stres cieplny może ograniczać pokrywę koralową i zdolności rozrodcze, zanim rafy odzyskają odporność ekologiczną.

Naukowcy i autorzy analiz opisują ten proces jako „drabinę degradacji”: po każdym kolejnym wstrząsie odbudowa staje się trudniejsza, a ryzyko faktycznie nieodwracalnej utraty raf rośnie.

Lokalne działania są ważne, ale nie wystarczą

Lokalne zarządzanie rafami nadal ma ogromne znaczenie. Ograniczenie przełowienia, niezrównoważonej zabudowy wybrzeża, zanieczyszczeń i pogarszającej się jakości wody może zwiększyć odporność raf na stres cieplny. Raport dotyczący koralowców wyraźnie podkreśla, że te lokalne presje osłabiają zdolność raf do przetrwania morskich fal upałów wywołanych zmianą klimatu.

Lokalna ochrona ma jednak granice. Nie jest w stanie schłodzić oceanów ogrzewanych przez globalne emisje ani przywrócić czasu na regenerację, który już został utracony.

Ochrona społeczności Pacyfiku i raf koralowych wymaga zatem dwóch działań jednocześnie:

1. Szybkiego ograniczenia emisji przez największych emitentów, aby spowolnić dalsze ocieplanie i wzrost poziomu mórz.
2. Dostępnego, opartego na grantach finansowania adaptacji na potrzeby lokalnie prowadzonych działań zwiększających odporność, systemów wczesnego ostrzegania, ochrony wybrzeży i zasobów słodkiej wody, zarządzania ekosystemami oraz planowania mobilności z poszanowaniem praw człowieka.

Dlatego przedstawiciele ONZ wezwali przywódców państw G20 do odwiedzenia pacyficznego atolu i zobaczenia skutków kryzysu na własne oczy. Zaapelowali również o konkretne zobowiązania w ramach procesu spotkań związanego z Tuvalu. 2

Przesłanie z Palau nie było prośbą o jałmużnę. Było żądaniem działań i zasobów odpowiadających skali ryzyka, które ponoszą państwa znajdujące się na klimatycznej linii frontu.