Roman już w drodze: NASA wystrzeliła teleskop za 4,3 mld dolarów

Udany start z Florydy

NASA wystrzeliła Nancy Grace Roman Space Telescope 30 sierpnia 2026 roku o 7:26 czasu EDT — czyli o 13:26 czasu polskiego — z kompleksu startowego 39A w Kennedy Space Center na Florydzie. Teleskop wyniosła rakieta SpaceX Falcon Heavy. Start zakończył się pomyślnie, a Roman został skierowany na trajektorię prowadzącą do docelowego miejsca obserwacji. 137

Według relacji z misji teleskop oddzielił się od górnego stopnia Falcon Heavy o 7:57 czasu EDT, 31 minut po starcie. Następnie rozpoczął własną podróż do punktu L2 układu Słońce–Ziemia.

Kosmiczny „parking” półtora miliona kilometrów od Ziemi

Roman ma działać na orbicie halo wokół drugiego punktu Lagrange’a, znanego jako L2. To obszar oddalony od Ziemi o około 930 tys. mil, czyli mniej więcej 1,5 mln km. W tej konfiguracji teleskop będzie mógł obserwować kosmos z dala od wielu przeszkód związanych z blaskiem i ciepłem Ziemi. 134

L2 nie jest nieruchomym punktem, w którym statek po prostu „zawisa”. Roman będzie krążył wokół tego obszaru w specjalnej orbicie halo, wykonując manewry przy użyciu własnego paliwa. Zanim rozpocznie regularne obserwacje, zespół przeprowadzi uruchamianie i kalibrację instrumentów — proces, który ma potrwać około 100 dni. 611

Hubble’a rozdzielczość, lecz znacznie szersze spojrzenie

Najważniejszym instrumentem Romana jest Wide Field Instrument — 300-megapikselowa kamera obserwująca światło widzialne i bliską podczerwień. Jej obrazy mają oferować rozdzielczość kątową porównywalną z Hubble’em, ale pojedyncze ujęcie obejmie obszar nieba około 100 razy większy. 48

To zasadnicza różnica w sposobie pracy obu teleskopów. Hubble słynie z bardzo szczegółowych zdjęć wybranych obiektów. Roman będzie natomiast kosmicznym kartografem: szybko przeskanuje ogromne obszary nieba i stworzy wielkie, ostre mapy galaktyk, gwiazd oraz odległych zjawisk. NASA szacuje, że w trakcie pięcioletniej misji instrument może zebrać dane o świetle nawet miliarda galaktyk.

Takie obserwacje pomogą astronomom:

• odnajdywać odległe supernowe i mierzyć, jak szybko rozszerzał się Wszechświat;
• mapować rozmieszczenie galaktyk i gwiazd;
• badać słabe soczewkowanie grawitacyjne, czyli subtelne ugięcie światła przez niewidoczną materię;
• sprawdzać, jak materia skupiała się w kosmicznej historii;
• szukać wskazówek dotyczących natury ciemnej materii i ciemnej energii.

Dwa sposoby na poszukiwanie egzoplanet

Roman otrzyma także Coronagraph Instrument. To demonstrator technologii, którego zadaniem będzie ograniczanie oślepiającego światła gwiazd. Dzięki temu instrument może bezpośrednio sfotografować niektóre duże egzoplanety — planety krążące wokół innych gwiazd — oraz otaczające je dyski pyłu. NASA podkreśla, że rozwiązania testowane przez koronograf mogą w przyszłości pomóc w projektowaniu misji szukających planet podobnych do Ziemi.

Główny przegląd planetarny Romana będzie jednak wykorzystywał przede wszystkim mikrosoczewkowanie grawitacyjne. Gdy planeta przechodzi przed odległą gwiazdą, jej grawitacja może na krótko wzmocnić i zmienić obserwowane światło tej gwiazdy. Metoda ta pozwala wykrywać światy, które są zimne, bardzo odległe od swoich gwiazd albo całkowicie pozbawione gwiazdy macierzystej.

NASA szacuje, że szerokie obserwacje Romana mogą doprowadzić do odkrycia nawet 100 tys. nowych egzoplanet. Taki katalog pomoże ustalić, jak często występują różne typy układów planetarnych i jak powstają.

Roman, Webb, Euclid i Rubin: zespołowa obserwacja Wszechświata

Roman nie ma zastąpić Hubble’a ani Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba. Każde z tych obserwatoriów ma inną specjalizację:

• Roman będzie wykonywał szerokie, wysokorozdzielcze przeglądy nieba w zakresie widzialnym i podczerwonym;
• Webb może później przyglądać się wybranym celom z dużo większą szczegółowością w podczerwieni;
• Euclid Europejskiej Agencji Kosmicznej tworzy szeroką mapę „ciemnego Wszechświata”, koncentrując się m.in. na strukturze wielkoskalowej;
• Vera C. Rubin Observatory będzie wielokrotnie fotografować optyczne niebo, wychwytując supernowe, asteroidy i inne zjawiska zmienne.

Połączenie tych danych pozwoli porównywać odległości do supernowych, skupiska galaktyk oraz efekty słabego soczewkowania grawitacyjnego. W ten sposób astronomowie będą mogli sprawdzać, czy przyspieszająca ekspansja Wszechświata rzeczywiście wynika z działania ciemnej energii, czy też wskazuje na konieczność zmodyfikowania teorii grawitacji.

Teleskop z lustrem po programie rozpoznawczym

Roman ma zwierciadło główne o średnicy 2,4 metra — dokładnie takiej samej jak lustro Hubble’a. Element ten został pierwotnie udostępniony z amerykańskiego programu satelitów rozpoznawczych, dzięki czemu NASA otrzymała potężną optykę bez konieczności opracowywania jej od zera. 1011

Choć średnica jest taka sama jak w Hubble’u, lustro Romana jest znacznie lżejsze: waży około 186 kg. To efekt nowszych technologii konstrukcyjnych. 21

Wcześniej, ale nie ma potwierdzenia, że „poniżej budżetu”

Start nastąpił około ośmiu–dziewięciu miesięcy wcześniej niż wynikało z wcześniejszego harmonogramu. NASA informowała o przyspieszeniu prac po zakończeniu montażu, testów integracyjnych i przygotowań startowych. Dostępne materiały sugerują, że kluczowe znaczenie miały zdyscyplinowane testy, integracja systemów oraz sprawne przygotowanie do startu. Nie wskazują jednak jednej, oficjalnie potwierdzonej przyczyny tak dużego wyprzedzenia harmonogramu. 56

Nie ma też wystarczających, niezależnych podstaw, by przedstawiać tę misję jako jednoznacznie zrealizowaną „poniżej budżetu”. Cały program — obejmujący budowę, start i działanie obserwatorium — wyceniano na około 4,3 mld dolarów. 13

Pięć lat pracy i możliwość robotycznego tankowania

NASA zakłada pięcioletnią podstawową misję Romana, a jej długoterminowym celem jest 10 lat działania. Konstrukcja statku uwzględnia możliwość przyszłego robotycznego uzupełnienia paliwa, co teoretycznie mogłoby wydłużyć pracę obserwatorium. Nie oznacza to jednak, że istnieje już sfinansowana lub zatwierdzona misja serwisowa. To potencjalna zdolność, a nie konkretne zobowiązanie NASA. 14

Kim była Nancy Grace Roman?

Nancy Grace Roman (1925–2018) była astronomką, pierwszą główną astronomką NASA i jedną z osób, które pomogły zbudować nowoczesny program badań kosmicznych agencji. Mocno zabiegała o rozwój obserwatoriów umieszczanych poza atmosferą Ziemi. Z tego powodu często nazywa się ją „matką Hubble’a” — nie dlatego, że zaprojektowała każdy element teleskopu, lecz dlatego, że odegrała kluczową rolę w stworzeniu naukowej i instytucjonalnej podstawy dla tej misji. 31315

Nazwa nowego obserwatorium jest więc hołdem dla jej wkładu w astronomię kosmiczną, a także dla osiągnięć kobiet, które przez lata pozostawały w cieniu historii nauki. Najprecyzyjniej mówić, że Roman jest pierwszym flagowym teleskopem kosmicznym NASA nazwanym imieniem kobiety — nie zaś pierwszym w ogóle teleskopem kosmicznym NASA noszącym imię kobiety. 1315