Pół roku po operacji „Roaring Lion”: dlaczego wojna Izraela, USA i Iranu nie dobiegła końca

Sześć miesięcy wojny bez pokoju

Po pół roku konflikt między Izraelem, Stanami Zjednoczonymi a Iranem pozostaje nierozstrzygnięty. Początkowa kampania izraelsko-amerykańska przyniosła silny wstrząs militarny i polityczny, ale Iran zachował zdolność do odwetu. Walki zwiększyły także zagrożenie dla żeglugi, państw Zatoki Perskiej i światowych dostaw energii. Próba przełożenia przewagi militarnej na trwałe porozumienie dyplomatyczne zakończyła się fiaskiem.

Warto przy tym zachować ostrożność wobec części danych przywoływanych w pytaniu. Twierdzenia o „ponad 200” irańskich pociskach i dronach, 11 ofiarach, 140 rannych czy całkowitym zniszczeniu irańskiej marynarki nie zostały niezależnie potwierdzone w najsilniejszych dostępnych źródłach.

Dlaczego rozpoczęto operację „Roaring Lion”?

Izrael przedstawił uderzenie z 28 lutego jako prewencyjną odpowiedź na egzystencjalne zagrożenie ze strony Iranu. Wskazywał przede wszystkim na rozwój irańskiego programu nuklearnego, arsenału rakiet balistycznych, struktur dowodzenia oraz deklarowaną przez Teheran wrogość wobec Izraela. Izraelskie siły zbrojne twierdzą, że wspólna operacja miała usunąć zagrożenie dla Izraela, regionu i całego świata. 8

Reuters informował, że atak przedstawiano jako prewencyjny i że rozpoczął się on w momencie, gdy dyplomatyczne rozwiązanie sporu nuklearnego było już poważnie zagrożone. 5 Według irańskich mediów państwowych, cytowanych przez Reutersa, w pierwszych uderzeniach zginął najwyższy przywódca Iranu Ali Chamenei. 4

Irański odwet i sporne dane wojskowe

Iran odpowiedział atakami rakietowymi i dronowymi na Izrael, siły amerykańskie oraz cele w kilku państwach regionu. Reuters podał później, że Iran po raz pierwszy w tym konflikcie użył pocisków dalekiego zasięgu, a jeden z irańskich ataków ranił dziesiątki osób w pobliżu izraelskiego obiektu nuklearnego. 3

Nie ma jednak wystarczających podstaw, by uznać wszystkie podawane liczby za ostateczne. Dotyczy to zarówno całkowitej liczby irańskich pocisków i dronów, jak i bilansu ofiar. Podobnie sprzeczne doniesienia na temat losu irańskiej marynarki — twierdzenie Donalda Trumpa o jej zniszczeniu oraz zaprzeczenie przypisywane admirałowi Szahramowi Iranowi — najlepiej traktować jako element wojennej narracji obu stron, a nie niezależnie potwierdzony fakt.

Konflikt wyszedł poza bezpośrednie fronty

Skutki wojny odczuwalne były daleko poza terytoriami bezpośrednich stron. Wzrosło zagrożenie dla amerykańskiego personelu, Izraela, państw Zatoki Perskiej, infrastruktury energetycznej i transportu morskiego. Szczególne znaczenie zyskała cieśnina Ormuz — strategiczny szlak dla światowych dostaw ropy i skroplonego gazu.

Jej ponowne otwarcie stało się jednym z głównych celów Waszyngtonu oraz elementem czerwcowych ustaleń. 16 Sama groźba zakłócenia żeglugi dawała Iranowi dodatkową dźwignię wobec państw zależnych od eksportu z Zatoki Perskiej.

Koszt humanitarny konfliktu jest poważny, choć dokładne dane pozostają trudne do zweryfikowania w trakcie trwającej wojny. Organizacja Human Rights Activists News Agency, cytowana przez BBC, szacowała liczbę ofiar w Iranie na 1407 osób, w tym 214 dzieci. 6 Władze irańskie informowały również, że 28 lutego w wyniku uderzenia w szkołę podstawową w Minab zginęło co najmniej 168 osób, w tym dzieci. 6

Gospodarka Iranu pod presją

Zakłócenia — lub sama groźba zakłóceń — w cieśninie Ormuz zwiększyły ryzyko dla światowych przepływów ropy i gazu LNG. Wojna oraz sankcje pogłębiły presję gospodarczą na Iran, jednak dostępne źródła nie pozwalają wiarygodnie wyliczyć skali inflacji, spadku produkcji ani pogorszenia warunków życia ludności.

Dlatego szczegółowe twierdzenia o rozmiarach inflacji i strat gospodarczych należy traktować ostrożnie, jeśli nie są poparte niezależnymi, porównywalnymi danymi.

Dlaczego dyplomacja się załamała?

Pakistan i Katar pomogły doprowadzić do wstępnego 14-punktowego porozumienia między USA a Iranem. Dokument wszedł w życie 18 czerwca i zakładał wstrzymanie działań wojennych, ponowne otwarcie cieśniny Ormuz oraz 60 dni rozmów prowadzących do ostatecznego układu. 27

Porozumienie od początku miało jednak słabą konstrukcję. Najtrudniejsze kwestie pozostawiono na później: ograniczenia irańskiego programu nuklearnego, zniesienie sankcji, mechanizmy weryfikacji, program rakiet balistycznych oraz rolę Izraela. Reuters ostrzegał, że przekształcenie wstępnych ustaleń w trwały układ będzie znacznie trudniejsze. 2

Ostatecznie memorandum wygasło w połowie sierpnia, gdy rozmowy zaczęły się załamywać. 6 Turcja, Egipt i Arabia Saudyjska mogły ułatwiać kontakty oraz apelować o deeskalację, ale żadne z tych państw nie było w stanie rozwiązać zasadniczego sporu między USA, Iranem i Izraelem.

Izrael nie uznaje samego porozumienia USA–Iran za gwarancję

Izraelski minister energii Eli Cohen zagroził wznowieniem ataków, jeśli Iran odbuduje swój program nuklearny lub potencjał rakiet balistycznych — nawet w przypadku zawarcia porozumienia z Waszyngtonem. 910

To stanowisko ma kluczowe znaczenie, ponieważ opisywane czerwcowe ramy porozumienia nie ograniczały irańskiego programu rakiet balistycznych. 12 W praktyce Izrael utrzymuje, że zachowuje prawo do samodzielnego działania, jeśli uzna, że Iran ponownie stwarza zagrożenie.

Co dalej?

Stanowisko Waszyngtonu waha się między groźbami kolejnych działań wojskowych a deklaracjami powściągliwości, jeśli Iran szybko zgodzi się ograniczyć program nuklearny i otworzyć cieśninę Ormuz. 1 Teheran z kolei przedstawia sam fakt prowadzenia rozmów oraz zachowanie zdolności wojskowych jako dowód, że nie został pokonany.

Najbardziej prawdopodobnym krótkoterminowym scenariuszem nie jest więc kompleksowy traktat pokojowy, lecz niestabilna przerwa w działaniach — podtrzymywana przez presję gospodarczą, odstraszanie i okresowe kontakty dyplomatyczne. Nawet porozumienie USA–Iran mogłoby zmniejszyć ryzyko kolejnej wojny, ale nie wyeliminowałoby go całkowicie, ponieważ Izrael deklaruje gotowość do samodzielnych uderzeń.