To nie było zwykłe trzęsienie ziemi. Jak zawalenie lodowca wywołało katastrofalną falę w Himalajach

Katastrofa z 26 sierpnia na granicy Nepalu i Tybetu nie była — według najważniejszych wstępnych ocen — zwykłym trzęsieniem ziemi, po którym nastąpiła powódź. Wszystko wskazuje raczej na gwałtowną reakcję łańcuchową: osunięcie skalno-lodowego zbocza w rejonie Langtang Lirung przerodziło się w lawinę, spływ gruzowy i falę powodziową, która spustoszyła doliny położone niżej. 3

Liczba ofiar szybko się zmieniała, ponieważ ratownicy docierali do odległych obszarów, a władze porządkowały dane po obu stronach granicy. Wczesne doniesienia mówiły o ponad 500 zabitych i ponad 1300 zaginionych, wśród których byli obywatele wielu państw. Późniejsze aktualizacje przynosiły jeszcze wyższe liczby, dlatego żadnego wczesnego bilansu nie należy traktować jako ostatecznego.

Co wydarzyło się na Langtang Lirung

Zdjęcia satelitarne i pierwsze interpretacje geologiczne wskazują na osunięcie po północnej stronie góry, na wysokości około 5200 metrów. Z dostępnych danych wynika, że doszło do zawalenia podłoża skalnego pod lodowcem lub tuż obok niego. Wraz ze skałami w dół ruszyła ogromna masa lodu. Materiał spadł o około 1200 metrów, w kierunku dna doliny.

Nie skończyło się jednak na spadającym lodzie. W trakcie przemieszczania masa zbierała kolejne głazy, osady, śnieg, lód i wodę. Początkowe zawalenie przekształciło się w szybko poruszającą się lawinę lodowo-skalną oraz spływ gruzowy. Po wejściu do systemu rzecznego spływ stał się niszczycielską falą, która mogła porywać drogi, mosty, budynki i inną infrastrukturę. 35

To wciąż rekonstrukcja wstępna. Naukowcy opierają się w dużej mierze na obrazach satelitarnych i pierwszych obserwacjach terenowych, a dokładny przebieg oraz mechanika zawalenia są nadal badane. 23

Skąd wzięło się zamieszanie z trzęsieniem ziemi

Początkowo zdarzenie zgłoszono jako trzęsienie ziemi o magnitudzie 4,4. Późniejsza analiza amerykańskiej służby geologicznej USGS wskazała jednak, że energia sejsmiczna pochodziła z zawalenia skał i lodu lodowcowego, a następnie ze spływu gruzowego — nie zaś z trzęsienia, które miałoby uruchomić osunięcie. Samo zawalenie wygenerowało sygnał odpowiadający zdarzeniu o magnitudzie około 5,2. 36

To rozróżnienie ma znaczenie dla akcji ratunkowej. Ostrzeżenie przed trzęsieniem ziemi kieruje uwagę przede wszystkim na wstrząsy i uszkodzenia konstrukcji. Zawalenie lodowca lub zbocza może natomiast stworzyć inny, szybko zmieniający się rodzaj zagrożenia: zablokowaną rzekę, nagłe uwolnienie zatrzymanej wody, falę gruzu albo kolejne niestabilne zbocze w dole doliny. Wydarzenie pokazało, że w górach wysokich dane sejsmiczne, lodowcowe, dotyczące stabilności stoków i poziomu rzek powinny być analizowane łącznie, a nie sprowadzane automatycznie do trzęsienia ziemi.

Co może wyjaśnić zmiana klimatu — a czego jeszcze nie wyjaśnia

Naukowcy wiążą katastrofę z wysokogórskim środowiskiem, które zmienia się pod wpływem ocieplenia. Jednocześnie ostrzegają przed stwierdzeniem, że zmiana klimatu sama spowodowała to konkretne zawalenie. 16

Ocieplenie wywołane działalnością człowieka przyczynia się do cofania lodowców i odmarzania wiecznej zmarzliny na dużych wysokościach. Procesy te mogą odbierać stromej ścianie skalnej lodowe podparcie, zmieniać drogi przepływu wody roztopowej i osłabiać zamarznięty materiał, który wcześniej pomagał spajać zbocza. Większa ilość wody roztopowej może także wnikać w szczeliny i rozluźniać grunt oraz skały.

Ostrożniejszy wniosek brzmi więc: zmiana klimatu mogła zwiększyć długoterminowe ryzyko i przygotować teren do katastrofy. Bezpośredni impuls mógł jednak mieć związek z lokalnymi słabościami geologicznymi, sezonowym topnieniem śniegu, ciśnieniem wody roztopowej lub krótkotrwałymi warunkami pogodowymi. Dostępne dowody nie wskazują jeszcze jednej, definitywnej przyczyny. 316

Dlaczego była to katastrofa złożona

Zagrożenie wynikało ze współdziałania kilku procesów, a nie z jednego odizolowanego zdarzenia:

1. Na dużej wysokości doszło do zawalenia podłoża skalnego i części lodowca, uwalniając ogromną masę lodu oraz skał.
2. Spadający materiał wciągnął dodatkowe osady, wodę i gruz.
3. Spływ wszedł w koryto rzeki i szybko przekształcił się w falę powodziową z dużą ilością rumoszu.
4. Drogi, mosty i osady zostały uszkodzone lub zniszczone, co utrudniło ewakuację i ratowanie ludzi.
5. Nagromadzenie wody oraz niestabilny teren stworzyły dalsze zagrożenia w dole rzeki. 514

Takie kaskady są wyjątkowo trudne do przewidzenia. Początkowe zawalenie może nastąpić w odludnym miejscu, bez czasu na ostrzeżenie u źródła. Mieszkańcy położeni niżej mogą mieć więcej czasu na reakcję, ale tylko wtedy, gdy czujniki, łączność i procedury kryzysowe zdołają wystarczająco szybko rozpoznać zagrożenie.

Ostrzeżenie dla całych Himalajów

Katastrofa w rejonie Langtang Lirung wpisuje się w szersze obawy związane z zanikiem lodowców, niestabilnością skalno-lodowych zboczy i zmianami w obiegu wody w górach wysokich. Naukowcy wskazują, że cieplejsze warunki zwiększają prawdopodobieństwo niebezpiecznych zdarzeń związanych z lodowcami, choć nie oznacza to, że każda lawina lub powódź ma jeden możliwy do wskazania wyzwalacz klimatyczny. 16

Praktyczny wniosek nie polega na tym, że każdą katastrofę w Himalajach można bezpośrednio przypisać globalnemu ociepleniu. Chodzi raczej o to, że cieplejsze i szybciej zmieniające się środowisko górskie może zwiększać liczbę sytuacji, w których lokalne osunięcie przeradza się w katastrofę dotykającą całych dolin. Systemy wczesnego ostrzegania powinny zatem śledzić nie tylko opady i poziom rzek, lecz także ruch lodowców, stabilność stoków, sygnały sejsmiczne, tymczasowe zatory oraz ryzyko nagłego opróżnienia jezior lodowcowych.

Ostateczny bilans ofiar i pełny przebieg zawalenia będą zależeć od dalszych badań terenowych. Już teraz wiadomo jednak, że katastrofa rozwinęła się w błyskawiczną sekwencję skał, lodu, wody i osadów. Wczesne rozpoznawanie takich złożonych zagrożeń jest kluczowe dla ochrony społeczności żyjących w wysokich górach.