Iran po sześciu miesiącach wojny: gospodarka pogrąża się w kryzysie, a impas trwa

Sześć miesięcy po rozpoczęciu amerykańsko-izraelskich ataków na Iran 28 lutego kraj nie został pokonany, ale nie jest też gospodarczo stabilny. Dostępne informacje wskazują na nierozstrzygniętą konfrontację, w której presja militarna, sankcje i pogarszające się warunki życia wzajemnie się wzmacniają.

Najbardziej wymownym obrazem kryzysu są ceny podstawowych produktów. Według oficjalnych danych Iranu roczna inflacja żywności wyniosła w lipcu 128 proc., a ceny konsumpcyjne były o 87,9 proc. wyższe niż rok wcześniej. Inflacja liczona za okres 12 miesięcy sięgnęła 66 proc. 1

Gospodarka stała się głównym polem walki

Konflikt wyszedł już poza klasyczne wyniszczenie militarne. 24 sierpnia Waszyngton rozpoczął operację „Economic Outcast” — kampanię sankcji wymierzoną w irańskie zakupy wojskowe oraz sieci handlu ropą i produktami petrochemicznymi. Jej celem jest ograniczenie kanałów przychodów i dostaw, które pozwalają Teheranowi finansować wojnę oraz utrzymywać funkcjonowanie państwa. 3

Irańskie władze przyznają, że gospodarka stała się wyjątkowo podatna na wstrząsy. Prezydent poinformował, że z powodu sankcji i blokady handel zagraniczny zmniejszył się o 35 proc. Rząd wskazuje inflację oraz gospodarcze skutki wojny jako jedne z najważniejszych problemów kraju. 17

Sankcje uderzają jednocześnie w finanse państwa i siłę nabywczą mieszkańców. Ograniczenia dotyczące sprzedaży ropy, bankowości i handlu utrudniają import oraz zwiększają jego koszt. Osłabienie waluty dodatkowo podbija ceny, tworząc mechanizm, z którego trudno się wydostać.

Ceny żywności zmieniają codzienne życie

Inflacja żywności nie jest abstrakcyjnym wskaźnikiem makroekonomicznym. Pokazuje, jak szybko drożeje zwykły koszyk zakupów — a w Iranie tempo wzrostu cen stało się wyjątkowo dotkliwe.

Dane irańskiego ośrodka statystycznego, przytaczane w doniesieniach, wskazują, że w lipcu żywność kosztowała ponad 128 proc. więcej niż rok wcześniej. Oznacza to, że ten sam koszyk produktów kosztował mniej więcej 2,28 razy tyle co rok wcześniej. Najmocniej drożały między innymi oleje i tłuszcze, nabiał oraz mięso i drób. 12

W praktyce oznacza to gwałtowny spadek tego, co można kupić za przeciętną pensję. Gospodarstwa domowe muszą radzić sobie jednocześnie z wyższymi kosztami żywności, czynszu i mediów. Każde kolejne osłabienie waluty lub zakłócenie dostaw odbiera im kolejne możliwości ograniczania wydatków.

To dlatego kryzys gospodarczy jest również problemem politycznym. Jego skutki widać nie tylko w statystykach, ale także na bazarach, w sklepach i w domowych budżetach.

Spadek wartości tomana pogłębia szok

Irańska waluta nadal traciła wartość na rynku otwartym. Według informacji opublikowanych 25 sierpnia kurs dolara wzrósł w ciągu niespełna dwóch tygodni z około 186 500 do około 204 000 tomanów. 3

Słabszy toman zwiększa w lokalnej walucie koszt importowanej żywności, leków, maszyn i innych towarów. Podważa również zaufanie do zarządzania gospodarką. Ludzie i firmy szukają stabilniejszych sposobów przechowywania oszczędności, a przewidywanie cen staje się coraz trudniejsze.

Powstaje błędne koło: wyższe koszty importu podnoszą ceny, a oczekiwania kolejnych podwyżek zwiększają presję na walutę. Sankcje i zakłócenia w handlu utrudniają jego przerwanie.

Odpowiedź Teheranu: „gospodarka oporu”

Irańskie władze przedstawiają większą samowystarczalność jako odpowiedź na presję zewnętrzną. Koncepcja „gospodarki oporu” zakłada rozwój krajowej produkcji, wzrost gospodarczy, większą odporność finansową i stopniowe ograniczanie roli dolara w transakcjach.

Taka strategia może z czasem pomóc Iranowi utrzymać aktywność gospodarczą, ale nie jest natychmiastowym lekarstwem. Rozbudowa krajowych zdolności produkcyjnych wymaga inwestycji, sprawnych szlaków handlowych, dostępu do technologii oraz walut zagranicznych potrzebnych do zakupu towarów, których Iran nie wytwarza sam. To właśnie te obszary są dziś pod presją sankcji, niższych przychodów z ropy i wojny.

Iran wykazał już zdolność do absorbowania długotrwałej presji gospodarczej. Jak wskazują analizy, jego gospodarka jest relatywnie zróżnicowana jak na dużego eksportera ropy, a dekady sankcji sprzyjały rozwojowi krajowej produkcji i alternatywnych kanałów handlowych. 16 Odporność nie oznacza jednak odbudowy. Gospodarka może nadal funkcjonować, podczas gdy gospodarstwa domowe ubożeją, a pole manewru władz stopniowo się kurczy.

Dlaczego rośnie ryzyko polityczne dla reżimu

Najważniejsze pytanie nie brzmi już tylko: czy Iran może nadal prowadzić wojnę? Równie istotne jest to, czy rząd zdoła utrzymać społeczne posłuszeństwo w sytuacji, gdy drożeją produkty spożywcze, waluta traci wartość, handel się kurczy, a zakłócenia związane z wojną nie ustają.

Irańscy urzędnicy i analitycy ostrzegali przed połączeniem inflacji, niedoborów energii, zniszczeń wojennych, słabej aktywności gospodarczej i zakłóceń w handlu. Taki splot problemów może sprzyjać ponownym protestom oraz wzmacniać zarzuty korupcji i złego zarządzania. 1

Dostępne dane nie dowodzą, że niezadowolenie przerodziło się w jeden skoordynowany ruch zdolny obalić reżim. Iran nadal ma instytucje państwowe, aparat przymusu i gospodarkę, która nie uległa załamaniu.

Jednocześnie margines błędu władz się zmniejsza. Każdy kolejny wstrząs utrudnia Teheranowi przekonywanie społeczeństwa, że obrana strategia chroni poziom życia.

Co oznacza trwający impas

Obecną sytuację najlepiej opisywać jako niebezpieczny impas, a nie jako wyraźne zwycięstwo którejkolwiek ze stron. Iran uniknął kapitulacji, natomiast Stany Zjednoczone coraz mocniej przesuwają ciężar działań w stronę izolacji finansowej i wojny gospodarczej. Presja rośnie, ale konflikt nadal nie ma rozstrzygniętego zakończenia.

Dla Iranu zasadniczym testem będzie to, czy krajowa produkcja i alternatywne kanały handlu zdołają zrekompensować utracone przychody oraz rosnące koszty importu. Dla mieszkańców kluczowe pytanie brzmi, czy ceny żywności i kurs waluty się ustabilizują. Dla reżimu największym zagrożeniem jest to, że trudności gospodarcze zamienią militarną wytrzymałość w polityczną słabość.

Po sześciu miesiącach najważniejsze skutki wojny mogą być więc mierzone nie przełomem na froncie, lecz tym, na co nadal stać irańskie gospodarstwa domowe — i jak długo władze zdołają absorbować narastające niezadowolenie.