Papież Leon XIV ostrzega przed AI: człowiek musi zachować kontrolę nad maszynami

Przesłanie papieża Leona XIV dotyczące sztucznej inteligencji nie jest odrzuceniem technologii. To ostrzeżenie przed sytuacją, w której ludzie oddadzą maszynom nie tylko część zadań, lecz także odpowiedzialność za decyzje dotyczące ludzkiego życia, praw i godności.

W przemówieniach wygłoszonych 21 sierpnia do Międzynarodowej Sieci Katolickich Legislatorów oraz 28 sierpnia do przedstawicieli Międzynarodowego Instytutu Nauk Administracyjnych papież przekonywał, że AI powinna pozostać narzędziem służącym dobru wspólnemu. Jej rozwój musi być kierowany przez ludzką inteligencję, sumienie i prawo, a nie wyłącznie przez szybkość, zysk czy nieprzejrzyste systemy.

Oba wystąpienia rozwijają główną zasadę jego encykliki Magnifica Humanitas: postęp technologiczny należy oceniać nie tylko według skuteczności, lecz także tego, czy chroni ludzką godność, sprawiedliwość, pokój i autentyczną podmiotowość człowieka. 16

„Ofiara własnych wynalazków”

Podczas spotkania z członkami Międzynarodowego Instytutu Nauk Administracyjnych Leon XIV ostrzegł, że tempo rozwoju AI stwarza ryzyko, iż ludzkość „stanie się ofiarą” własnych wynalazków. Szczególnie niebezpieczne jest, jego zdaniem, powierzanie maszynom decyzji dotyczących ludzkiego życia.

Papież nie wzywał jednak do porzucenia technologii cyfrowych. Apelował raczej o ich humanizację. Zachęcał badaczy administracji publicznej do poszukiwania rozwiązań, dzięki którym systemy cyfrowe będą służyły życiu i pokojowi, a nie wypierały ludzi z centrum decyzji publicznych.

Oznacza to wyraźną granicę automatyzacji. AI może wspierać administrację, ale nie powinna usuwać ludzkiego osądu, odpowiedzialności i moralnej rozliczalności — zwłaszcza gdy decyzje wpływają na prawa, dobrostan lub godność konkretnych osób.

Władza nad AI może skoncentrować się w rękach nielicznych

W przemówieniu z 21 sierpnia, skierowanym do Międzynarodowej Sieci Katolickich Legislatorów, papież skupił się na politycznej odpowiedzialności ustawodawców. Watykan określił temat spotkania jako „Godność człowieka i sztuczna inteligencja: wyzwania, szanse i kontrola”, uznając zarządzanie AI za jedno z najważniejszych pytań współczesności.

Problemem nie jest wyłącznie to, że niektóre systemy sztucznej inteligencji mogą popełniać błędy. Chodzi również o to, że najbardziej zaawansowane technologie oraz możliwość decydowania o ich wykorzystaniu mogą zostać skupione w rękach niewielkiej grupy potężnych podmiotów gospodarczych i technologicznych. Leon XIV ostrzegł, że taka koncentracja może uzależniać biedniejsze państwa od bogatszych i pogłębiać istniejące nierówności.

Papież przestrzegł także, że innowacja może stać się narzędziem „ideologicznego lub ekonomicznego kolonializmu”. Tym samym debata o regulacji AI nie jest wyłącznie sprawą krajowych przepisów. Ma również wymiar międzynarodowy i dotyczy relacji między państwami, gospodarkami oraz społeczeństwami.

Algorytmy mogą dominować, nie sprawiając wrażenia władzy

Leon XIV opisał także bardziej subtelne zagrożenie. Algorytmy i platformy mogą sprawować władzę bez formalnego rządzenia. Mogą decydować o tym, kto zostanie zauważony, a kto pozostanie niewidoczny, kształtować debatę publiczną bez wystarczającej odpowiedzialności, a także podporządkowywać godność pracowników logice optymalizacji.

To szerszy problem niż sam błąd techniczny lub uprzedzenie zakodowane w algorytmie. Pytanie brzmi: kto ustala zasady widoczności, uczestnictwa i dostępu do szans oraz czy osoby dotknięte decyzją systemu mają realną możliwość jej zakwestionowania?

Jeśli prywatne platformy wpływają na debatę publiczną lub dostęp do pracy, nie wyjaśniając swoich mechanizmów, część władzy społecznej może przesunąć się poza instytucje demokratyczne i kontrolę opinii publicznej.

Dlaczego papież mówi o rodzinie

Leon XIV nazwał rodzinę „pierwszą szkołą człowieczeństwa” i wezwał ustawodawców, by nie dopuścili do osłabienia jej roli przez rozwój AI.

W jego ujęciu to właśnie relacje uczą zaufania, odpowiedzialności, hojności, dialogu i troski o innych. Tych cech nie można utożsamiać z szybkością działania ani zdolnościami obliczeniowymi systemu AI.

Magnifica Humanitas przestrzega również przed utożsamianiem wydajności maszyny z ludzką inteligencją. Systemy AI potrafią naśladować wybrane funkcje inteligencji i przewyższać człowieka szybkością czy mocą obliczeniową, ale nie mają ludzkiego doświadczenia ani cielesności. 16

Dlatego ochrona życia rodzinnego jest dla papieża także elementem polityki dotyczącej AI. Nie wystarczy zapytać, czy dane rozwiązanie jest efektywne. Trzeba również sprawdzić, czy wzmacnia relacje i instytucje, w których ludzie uczą się wolności, odpowiedzialności i solidarności.

Jakie zabezpieczenia powinni stworzyć ustawodawcy

Z przemówień Leona XIV wynika zestaw zasad, które składają się na model zarządzania AI skoncentrowany na człowieku:

• Ochrona praw podstawowych i wolności. Prawo powinno gwarantować, że rozwój technologiczny nie odbywa się kosztem ludzkiej godności.
• Ochrona prywatności. Użytkownicy muszą być chronieni przed wykorzystywaniem oraz niewłaściwym użyciem danych osobowych.
• Przejrzystość. Ludzie i instytucje powinni wiedzieć, jak wykorzystywane są nowe technologie oraz w jaki sposób podejmowane są decyzje o poważnych konsekwencjach.
• Wzmocnienie instytucji demokratycznych. Systemy cyfrowe powinny wspierać odpowiedzialne rządy, a nie omijać publiczną kontrolę.
• Zachowanie ludzkiej odpowiedzialności. Decyzje dotyczące ludzkiego życia i godności nie powinny być przekazywane maszynom bez znaczącej kontroli człowieka.
• Ograniczenie dominacji i nadmiernej koncentracji. Regulacje powinny uwzględniać ryzyko wynikające z tego, że najbardziej zaawansowana AI znajduje się pod kontrolą niewielkiej grupy wpływowych podmiotów.

Zasady te odzwierciedlają szerszą tezę encykliki: technologia nie jest społecznie neutralna. Może zwiększać uczestnictwo i sprawiedliwość, ale może też pogłębiać nierówności, kontrolę i wykluczenie.

„Magnifica Humanitas” jako wezwanie do działania z wyprzedzeniem

Opublikowana w maju 2026 roku encyklika Magnifica Humanitas jest poświęcona ochronie osoby ludzkiej w epoce sztucznej inteligencji. Jej podstawowe pytanie brzmi: czy technologia nadal pozostaje ukierunkowana na człowieka, czy staje się narzędziem dominacji, wykluczenia i wojny? Dokument wzywa do „rozbrojenia” AI z tych destrukcyjnych logik. 51016

Sierpniowe przemówienia przekładają tę zasadę na konkretne obowiązki dwóch grup. Administratorzy publiczni powinni dopilnować, by systemy cyfrowe służyły obywatelom i zachowywały znaczenie ludzkiego osądu. Ustawodawcy mają tworzyć przepisy chroniące prawa, prywatność, przejrzystość i życie demokratyczne. Z kolei badacze powinni szukać praktycznych sposobów, aby technologie cyfrowe służyły życiu i pokojowi.

Wspólny mianownik tych apeli jest prewencyjny. Papież chce, by społeczeństwa ustanowiły zasady skoncentrowane na człowieku, zanim nieprzejrzyste platformy, skoncentrowana władza i automatyczne decyzje staną się zbyt mocno zakorzenione, by można je było skutecznie zakwestionować.

Standard, który proponuje Leon XIV, jest prosty: sztuczna inteligencja powinna wzmacniać dobro wspólne, ale nie może wypierać ludzi odpowiedzialnych za jego definiowanie i ochronę.