Co wydarzyło się 26 sierpnia pod Langtang Lirung?

To nie był po prostu „wypływ lodowca”

Katastrofa z 26 sierpnia w pobliżu Langtang Lirung wygląda na szybkie, kaskadowe zawalenie górskie — nie na konwencjonalne trzęsienie ziemi ani pojedynczy wypływ wody z jeziora lodowcowego. Wstępne analizy zdjęć satelitarnych i oceny terenowe sugerują, że potężne zawalenie lodu i skał niemal natychmiast przekształciło się w spływ gruzowy oraz niszczycielską powódź błyskawiczną. Dokładny mechanizm, który zapoczątkował zdarzenie, pozostaje przedmiotem dochodzenia. 125

Prawdopodobny przebieg zdarzeń

Wstępna rekonstrukcja wskazuje, że doszło do awarii niestabilnego podłoża skalnego pod lodowcem lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie. W tym samym czasie oderwała się dolna część lodowca i runęła kilkaset metrów na dno doliny. Taki impakt uruchomił mieszaninę skał, lodu, osadów i wody.

Powstała w ten sposób lawina lodowo-skalna przeszła następnie w wysokoenergetyczny spływ gruzowy, który z dużą prędkością przemieszczał się po połączonych dolinach rzecznych. Po drodze porywał kolejne osady i wodę, niszcząc zabudowania, drogi oraz infrastrukturę w dolinach po nepalskiej i tybetańskiej stronie granicy. 125

Dlaczego zbocze mogło być niestabilne?

Naukowcy wskazują na kilka procesów, które przez dekady mogły osłabiać górskie zbocza:

• Cofanie się lodowca zmienia układ sił działających na strome ściany dolin. Lód, który wcześniej częściowo podpierał lub stabilizował zbocze, stopniowo się wycofuje.
• Rozmrażanie wiecznej zmarzliny usuwa naturalne „spoiwo” łączące spękane skały. Zamarznięty grunt może wzmacniać podłoże, a jego rozmarzanie ułatwia obrywy i osuwiska. 19
• Ocieplenie atmosfery przyspiesza utratę lodu w Himalajach. Badania pokazują, że w XXI wieku tempo ubytku lodu w regionie było średnio dwukrotnie większe niż pod koniec XX wieku. 4
• Opady ekstremalne mogą dodatkowo zwiększać obciążenie i ciśnienie w spękanym podłożu, choć w przypadku katastrofy pod Langtang Lirung ich bezpośrednia rola nadal wymaga ustalenia. 3

Te procesy mogą zwiększać prawdopodobieństwo lawin lodowo-skalnych, ale same w sobie nie wskazują jeszcze konkretnego wyzwalacza z 26 sierpnia. Do rozstrzygnięcia potrzebne jest szczegółowe badanie terenowe i analiza kolejnych danych satelitarnych. 3911

Jaka była rola zmian klimatu?

Wnioski naukowców są ostrożne, ale jednoznaczne w ważnym punkcie: ocieplenie klimatu mogło zwiększyć ryzyko wystąpienia katastrofy, destabilizując lód, skały i wieczną zmarzlinę. Nie oznacza to jednak, że udowodniono, iż zmiana klimatu była jedyną i bezpośrednią przyczyną zdarzenia tego konkretnego dnia. 38

Badania wskazują, że lawiny lodowo-skalne w Himalajach stają się częstsze w miarę cofania się lodowców, degradacji wiecznej zmarzliny i występowania ekstremalnych opadów. Jednocześnie obserwacje pokazują, że utrata lodu w Himalajach przyspieszała w ostatnich dekadach. 34

Najtrafniej można więc powiedzieć, że ocieplenie stworzyło bardziej podatne na zawalenie warunki wyjściowe. Nie rozstrzyga to jeszcze, jaki konkretny impuls uruchomił lawinę i powódź.

Trzęsienie ziemi czy sygnał samego zawalenia?

Początkowe odczyty sejsmiczne zinterpretowano jako trzęsienie ziemi o magnitudzie 4,4. Późniejsze analizy wskazały jednak, że zarejestrowany sygnał pochodził od samego zawalenia lodu i skał oraz następującego po nim spływu gruzowego. W doniesieniach pojawiła się zrewidowana magnituda 5,2. 415

To ważne rozróżnienie. Sejsmometry mogą wykryć przemieszczanie się ogromnej masy lodu i skał, ale sam zapis sejsmiczny nie musi dawać służbom użytecznego ostrzeżenia przed obrywem. W przypadku nagłej awarii wysokogórskiego zbocza czas na reakcję może być minimalny albo nie wystąpić wcale.

Zmienna liczba ofiar i dalsze zagrożenie powodziowe

Bilans katastrofy szybko się zmieniał wraz z poprawą dostępu do odciętych dolin. Reuters informował 28 sierpnia o co najmniej 579 ofiarach śmiertelnych w Nepalu i siedmiu w Tybecie. W Nepalu liczba zgłoszonych zaginionych wzrosła do 1924; wcześniejsze doniesienia mówiły o ponad 1300 osobach, w tym zagranicznych turystach i odwiedzających. Wszystkie te liczby należy traktować jako prowizoryczne, a nie jako ostateczny bilans. 14

Masa osuwiskowa zatamowała cieki wodne i doprowadziła do powstania co najmniej dwóch jezior zaporowych powyżej obszaru katastrofy. Władze ostrzegały, że przelanie się wody przez naturalne zapory lub ich przerwanie mogłoby wywołać kolejne powodzie błyskawiczne. Jedno z jezior miało już wystąpić z brzegów, zwiększając presję na monitoring i ewakuacje. 67

Akcja ratunkowa w wyjątkowo trudnych warunkach

Śmigłowce, ratownicy oraz zespoły z Nepalu i Chin przeszukiwały odizolowane doliny pokryte gruzem. Akcję utrudniały zniszczone drogi, niestabilne zbocza, pogoda i ryzyko kolejnych wezbrań. 914

Wśród możliwych działań wymienia się budowę kontrolowanych kanałów odpływowych lub inżynieryjne obniżenie poziomu wody w niektórych jeziorach zaporowych. Takie operacje są jednak niebezpieczne i wymagają dokładnej oceny stabilności naturalnych zapór. Nie ma wystarczających, wiarygodnych dowodów, by stwierdzić, że konkretny projekt kanału odwadniającego został już w tym miejscu zatwierdzony lub zrealizowany.

Lekcja dla systemów ostrzegania

Nepalskie systemy ostrzegania są lepiej przystosowane do monitorowania opadów, poziomu rzek i znanych zagrożeń związanych z jeziorami lodowcowymi. Katastrofa pod Langtang Lirung miała jednak charakter nagłego, złożonego zawalenia wysokogórskiego, które mogło pozostawić bardzo mało czasu na ostrzeżenie mieszkańców i osób przebywających w dolinach.

Najważniejszy wniosek jest szerszy niż samo zdarzenie: zarządzanie ryzykiem w Himalajach powinno obejmować nie tylko deszczomierze i mapy jezior lodowcowych, lecz także stały monitoring satelitarny, sejsmiczny i naziemny niestabilnych zboczy skalnych, lodowych oraz obszarów wiecznej zmarzliny. Potrzebne są również szybkie, transgraniczne procedury ostrzegania, ponieważ lawiny i wezbrania nie zatrzymują się na granicy państw. 39