Islandia nie głosuje jeszcze za wejściem do UE. O co naprawdę chodzi w referendum?

Islandzkie referendum 29 sierpnia łatwo błędnie odczytać. Wyborcy nie zdecydują, czy Islandia wstępuje do Unii Europejskiej. Odpowiedzą na pytanie, czy rząd powinien wznowić negocjacje dotyczące warunków ewentualnego członkostwa. 23

To rozróżnienie sprawia, że głosowanie jest ważne, ale nie będzie decyzją ostateczną. Wynik „tak” otworzyłby długi i niepewny proces akcesyjny. Wynik „nie” utrzymałby obecne relacje Islandii z Europą i mógłby odsunąć kwestię członkostwa na wiele lat.

Co dokładnie jest na karcie do głosowania?

Islandczycy odpowiadają na pytanie, czy należy ponownie otworzyć negocjacje akcesyjne z UE. Islandia złożyła wniosek o członkostwo w 2009 roku, a rozmowy zawieszono w 2013 roku. Do tego czasu otwarto 27 rozdziałów negocjacyjnych, z których 11 tymczasowo zamknięto. 23

Głos „tak” byłby więc mandatem do negocjacji, a nie zgodą na podpisanie traktatu akcesyjnego. Rząd rozważa wznowienie formalnych rozmów najwcześniej w 2027 roku, jednak cały proces potrwałby lata, a jego rezultat z góry nie jest przesądzony. 23

Jeśli negocjacje doprowadziłyby do porozumienia, Islandczycy ponownie głosowaliby nad przyjęciem wynegocjowanych warunków członkostwa. Traktat musiałby także uzyskać jednomyślną zgodę wszystkich 27 państw UE. 23

Premier Kristrún Frostadóttir określa referendum jako politycznie wiążące dla jej rządu, choć z prawnego punktu widzenia ma ono charakter doradczy. 23

Dlaczego sondaże wydają się sprzeczne?

Końcówka kampanii przyniosła prawdziwie wyrównany wyścig, a nie jeden wyraźny trend.

• Sondaż Maskiny przeprowadzony od 21 do 25 sierpnia wskazywał 51,3 proc. poparcia dla wznowienia negocjacji i 48,7 proc. sprzeciwu. 4
• Wcześniejsze badanie Gallupa pokazywało remis po 46 proc., przy 8 proc. niezdecydowanych. 3
• W późniejszym sondażu Gallupa, przeprowadzonym od 24 do 27 sierpnia, 51,6 proc. badanych sprzeciwiało się wznowieniu rozmów — wynikało z informacji opublikowanych 28 sierpnia. 12

Wyniki te nie muszą się wzajemnie wykluczać. Badania przeprowadzono w różnym czasie, przez różne pracownie, a elektorat jest niemal równo podzielony. O wyniku mogą przesądzić frekwencja, niezdecydowani wyborcy i metodologia sondażu. Najostrożniejszy wniosek brzmi: referendum jest zbyt wyrównane, by wskazać faworyta. Nie ma natomiast podstaw, by na podstawie jednego badania mówić o trwałym zwrocie opinii publicznej.

Arktyka i bezpieczeństwo zmieniły ton debaty

Na arenie międzynarodowej referendum przedstawia się jako głosowanie o bezpieczeństwie, ponieważ Islandia leży w strategicznym punkcie północnego Atlantyku i Arktyki. Jest członkiem NATO, nie ma stałej armii i opiera swoje bezpieczeństwo na relacjach atlantyckich, w tym na współpracy obronnej ze Stanami Zjednoczonymi.

Dodatkową niepewność wywołały wypowiedzi Donalda Trumpa dotyczące Grenlandii. Obawy zwiększa także rosyjska aktywność wojskowa i infrastrukturalna w Arktyce, która wzmocniła poczucie, że strategiczne znaczenie regionu rośnie.

Zwolennicy wznowienia rozmów z UE argumentują, że bliższe związki instytucjonalne z Europą mogłyby dać Islandii większą siłę polityczną i gospodarczą w sytuacji narastającej rywalizacji w Arktyce. Głos „tak” przedstawiają jako sposób na ograniczenie ryzyka i sprawdzenie, jakie zabezpieczenia można wynegocjować — nie jako zastępstwo dla NATO ani relacji obronnych z USA. 3

Przeciwnicy dokonują odwrotnej oceny. Ich zdaniem Unia Europejska nie zastąpi NATO, a obecne porozumienia obronne już zapewniają Islandii kluczową ochronę militarną. Z tej perspektywy głębsza integracja europejska mogłaby ograniczyć swobodę decyzji państwa, nie oferując w zamian porównywalnych gwarancji obronnych. 3

Bezpieczeństwo wzmocniło zatem argumenty obu stron. Spór nie dotyczy wyłącznie tego, czy Islandia czuje się zagrożona, lecz także tego, czy bezpieczniejszą odpowiedzią będzie integracja europejska, czy zachowanie możliwie szerokiej kontroli nad własnymi decyzjami.

Rybołówstwo pozostaje najważniejszym krajowym punktem sporu

Najwięcej emocji budzi kwestia rybołówstwa. Przeciwnicy obawiają się, że członkostwo w UE mogłoby osłabić kontrolę Islandii nad łowiskami i systemem kwot poprzez wspólną politykę rybołówstwa Unii. Rybołówstwo jest ściśle związane z islandzką gospodarką, tożsamością narodową i historią obrony kontroli nad wodami terytorialnymi. 35

Zwolennicy odpowiadają, że odrzucenie negocjacji oznaczałoby rezygnację z możliwości sprawdzenia, jakie rozwiązania Islandia mogłaby uzyskać. W ich ocenie rozmowy dają narzędzia nacisku: można przedstawić własne warunki, zbadać stanowisko UE, a następnie pozwolić obywatelom ocenić konkretną umowę. 3

Dlatego referendum nie jest prostym wyborem między Europą a izolacją. Islandia już należy do Europejskiego Obszaru Gospodarczego i dzięki temu ma dostęp do jednolitego rynku UE, choć nie jest członkiem Unii. Praktyczne pytanie brzmi, czy obecny model wystarcza, czy też Islandia powinna zabiegać o większy wpływ na europejskie decyzje — kosztem negocjowania wrażliwych obszarów, takich jak rybołówstwo. 12

Podział pokoleniowy i geograficzny

Kampania pokazuje także różne rozumienie bezpieczeństwa i niezależności. Młodsi oraz mieszkańcy miast są na ogół bardziej otwarci na wznowienie rozmów. Podkreślają stabilność gospodarczą, wpływ Islandii na decyzje podejmowane w Europie i potrzebę ochrony przed geopolityczną niepewnością. Starsi wyborcy, mieszkańcy obszarów wiejskich i osoby związane z sektorem rybołówstwa częściej akcentują autonomię, kontrolę nad zasobami naturalnymi oraz pamięć o wcześniejszych sporach z Brukselą. 34

Nie jest to podział absolutny, ale wyjaśnia, dlaczego kampanii nie da się łatwo opisać jako konfliktu lewicy z prawicą. Dla jednej strony suwerenność oznacza zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji. Dla drugiej bezpieczeństwo polega na posiadaniu wystarczającej siły zbiorowej, by nie ulec większym państwom i rynkom.

Co oznaczałby wynik „tak”?

Głos „tak” oznaczałby:

• wznowienie negocjacji akcesyjnych Islandii z UE;
• powrót do procesu rozpoczętego po złożeniu wniosku w 2009 roku;
• ponowne otwarcie kwestii rybołówstwa, suwerenności i warunków relacji Islandii z Unią;
• pozostawienie ostatecznej decyzji o członkostwie na późniejsze referendum, a także uzależnienie traktatu od jednomyślnej ratyfikacji przez państwa UE. 23

Nie oznaczałby natomiast automatycznego członkostwa, rozstrzygnięcia sporu o rybołówstwo ani gwarancji, że negocjacje zakończą się porozumieniem. Dałby Islandczykom więcej informacji o możliwych warunkach, zanim podejmą ostateczną decyzję.

Co oznaczałby wynik „nie”?

Głos „nie” utrzymałby Islandię poza UE, przy zachowaniu obecnego dostępu do jednolitego rynku na podstawie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Prawdopodobnie odłożyłby także perspektywę członkostwa na bliżej nieokreśloną przyszłość — zwłaszcza że Frostadóttir przedstawia referendum jako możliwy moment „teraz albo nigdy” dla wznowienia procesu. 12

Wynik „nie” nie oznaczałby wyjścia Islandii z NATO, zmiany porozumienia obronnego z USA ani zerwania gospodarczych więzi z Europą. Odrzucałby jedynie kolejny krok w kierunku negocjacji członkowskich i utrwalał obecny model relacji.

Decyzja o tym, czy w ogóle podejmować decyzję

29 sierpnia Islandczycy nie wybierają natychmiastowego członkostwa w UE. Decydują, czy warto poświęcić polityczny kapitał na sprawdzenie, jak mogłoby wyglądać członkostwo w bardziej niepewnym otoczeniu arktycznym i transatlantyckim.

Argument za głosem „tak” opiera się na informacji, sile negocjacyjnej i bliższym powiązaniu z Europą. Argument za głosem „nie” — na suwerenności, kontroli nad rybołówstwem i zaufaniu do obecnych atlantyckich ram bezpieczeństwa Islandii. Przy rozbieżnych sondażach i niewielkich różnicach wynik może zależeć nie tyle od ogólnych teorii geopolitycznych, ile od tego, której definicji bezpieczeństwa wyborcy bardziej ufają.