Stan gleb na świecie alarmuje. FAO wskazuje skalę degradacji i sposoby odwrócenia kryzysu

Druga kompleksowa ocena światowych zasobów glebowych Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) przynosi przede wszystkim ostrzeżenie: stan gleb w wielu częściach świata się pogarsza, choć rozwiązania pozwalające ograniczyć degradację są już znane. Problemem nie jest więc wyłącznie brak wiedzy, lecz zbyt mała skala inwestycji i wdrażania dobrych praktyk.

Ponad połowa ocenianych obszarów jest zarządzana niewłaściwie

W 52,5% ocenianych regionów i subregionów zarządzanie glebami uznano za złe lub bardzo złe. Tylko 14% otrzymało ocenę dobrą albo bardzo dobrą. Od czasu pierwszego globalnego raportu z 2015 roku pogorszenie sytuacji odnotowano w 58% ocen, podczas gdy poprawę — jedynie w 10%. 457

Warto zaznaczyć, że te wartości opisują wyniki ocen regionalnych i subregionalnych. Nie oznaczają dokładnie, że taki sam odsetek wszystkich lądów świata jest objęty złym zarządzaniem.

Presja na gleby rośnie wraz z zapotrzebowaniem na żywność. W ciągu dekady liczba ludności zwiększyła się o około 800 milionów, a powierzchnia zbierana pod główne uprawy wzrosła o około 80 milionów hektarów. 37

Dlaczego gleba ma znaczenie dla całego świata?

Gleba nie jest jedynie podłożem, na którym rosną rośliny. Wspiera około 95% produkcji żywności, zapewnia siedliska dla około 59% lądowej różnorodności biologicznej i przechowuje więcej węgla niż jakikolwiek inny ekosystem lądowy — ustępuje pod tym względem tylko oceanom. 7

Jej degradacja może zatem jednocześnie obniżać plony, osłabiać ekosystemy i ograniczać naturalną ochronę przed zmianą klimatu. Uszkodzona gleba gorzej zatrzymuje wodę i magazynuje mniej węgla, przez co rolnictwo oraz lokalne społeczności są bardziej narażone na susze, upały i gwałtowne opady.

Erozja na pierwszym miejscu wśród zagrożeń

Najpowszechniejszym problemem wskazanym w ocenach była erozja. Zarządzanie nią uznano za niewłaściwe w 81% analiz. Raport wymienia także:

• utratę organicznego węgla glebowego,
• niewłaściwe gospodarowanie składnikami pokarmowymi,
• spadek różnorodności biologicznej gleby,
• zasolenie,
• zanieczyszczenia,
• uszczelnianie powierzchni i zajmowanie gruntów przez rozrastające się miasta. 57

Skutki tych procesów mogą się wzajemnie wzmacniać. Zmiana klimatu — poprzez wyższe temperatury, susze, intensywne opady i pożary — przyspiesza erozję oraz utratę węgla. Z kolei zdegradowane gleby mają mniejszą zdolność zatrzymywania wody i słabiej amortyzują kolejne szoki klimatyczne.

Co może pomóc? Rozwiązania są znane

FAO zachęca do odejścia od modelu eksploatacji gleby na rzecz jej odpowiedzialnego gospodarowania. Gleba powinna być traktowana jako ograniczony i żywy zasób, a nie jednorazowy środek produkcji. 4

Wśród praktyk, które mogą ograniczać erozję, odbudowywać zawartość węgla organicznego i poprawiać żyzność, wymieniane są:

• ograniczenie orki lub całkowita rezygnacja z uprawy mechanicznej,
• utrzymywanie stałej okrywy gleby i stosowanie międzyplonów,
• większe zróżnicowanie upraw,
• agroleśnictwo,
• odbudowa zawartości materii organicznej,
• precyzyjniejsze i lepiej dopasowane do potrzeb nawożenie. 351115

Rolnictwo konserwujące łączy trzy podstawowe zasady: minimalną ingerencję w glebę, jej stałe przykrycie oraz dywersyfikację upraw. W praktyce może to oznaczać siew bezpośredni lub ograniczoną orkę, pozostawianie resztek pożniwnych i wysiewanie roślin okrywowych, takich jak rośliny strączkowe czy zboża. 35

Dlaczego rolnicy nie wdrażają tych metod na większą skalę?

Największą barierą jest wdrożenie. Rolnikom i administracji często brakuje finansowania na początkowe inwestycje, odpowiednich maszyn i środków produkcji, a także stabilnych zachęt ekonomicznych. Znaczenie mają również bezpieczeństwo użytkowania ziemi, dostęp do doradztwa, praktycznej wiedzy oraz lokalnych danych o stanie gleb i systemów monitoringu. 34

Raport sugeruje, że świat nie musi czekać na przełomowe odkrycie. Potrzebne są przede wszystkim warunki, które pozwolą rolnikom stosować już znane rozwiązania: finansowanie, wsparcie techniczne, właściwe polityki publiczne i długofalowe inwestycje.

Gleby powinny stać się częścią polityki klimatycznej i żywnościowej

Ocena została opublikowana w kontekście spotkania COP17 poświęconego pustynnieniu w ramach Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia (UNCCD). Podkreśliła koszt odkładania działań na rzecz odbudowy gruntów. 47

Dostępne materiały nie pozwalają niezależnie potwierdzić konkretnej oceny negocjacji dotyczących suszy podczas COP16 jako „nieudanych”. Raport wyraźnie wzmacnia jednak argument za łączeniem polityki dotyczącej gleb z działaniami na rzecz przeciwdziałania suszom, klimatu, bezpieczeństwa żywnościowego i ochrony różnorodności biologicznej. 47