Nancy Grace Roman wystartuje 30 sierpnia. NASA szykuje teleskop do badania ciemnej strony Wszechświata

NASA celuje w start teleskopu kosmicznego Nancy Grace Roman w niedzielę 30 sierpnia 2026 roku o 7:26 rano czasu wschodniego USA (EDT), czyli o 13:26 czasu obowiązującego w Polsce. Rakieta SpaceX Falcon Heavy ma wystartować z kompleksu Launch Complex 39A w Kennedy Space Center na Florydzie. 216

Po wyniesieniu na orbitę Roman nie pozostanie na orbicie wokół Ziemi. Obserwatorium ma dotrzeć do punktu L2 układu Słońce–Ziemia, oddalonego od naszej planety o około 1,5 mln kilometrów. To obszar o względnie stabilnych warunkach grawitacyjnych, wykorzystywany także przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba i europejską misję Euclid. 1410

Najpierw około trzy miesiące testów

Sam start nie będzie oznaczał początku obserwacji naukowych. Po dotarciu do miejsca docelowego zespoły NASA przeprowadzą fazę uruchamiania i testów, która ma potrwać mniej więcej trzy miesiące. Naukowcy sprawdzą między innymi działanie instrumentów, systemów komunikacyjnych i mechanizmów odpowiedzialnych za precyzyjne kierowanie teleskopu.

Podstawowy plan zakłada pięć lat pracy naukowej, ale celem operacyjnym jest nawet 10 lat działania. 216

Hubble’na rozdzielczość, ale znacznie większy obszar nieba

Roman będzie obserwatorium podczerwieni zaprojektowanym przede wszystkim do prowadzenia szerokich przeglądów nieba. Jego główne lustro ma średnicę 2,4 metra, czyli tyle samo co lustro Hubble’a. Teleskop ma zapewnić czułość i rozdzielczość porównywalną z Hubble’em, ale jego instrument Wide Field Instrument (WFI) zobaczy podczas jednego ujęcia co najmniej 100 razy większy obszar nieba. 124

To zasadnicza różnica w sposobie pracy. Hubble i Webb zwykle skupiają się na dokładnym badaniu konkretnych obiektów lub niewielkich fragmentów kosmosu. Roman ma szybko przeglądać ogromne połacie nieba, wyszukiwać interesujące galaktyki, planety i zjawiska, a następnie wskazywać cele do bardziej szczegółowych obserwacji za pomocą Webba, Hubble’a, obserwatorium Very C. Rubin oraz teleskopów naziemnych. 4

NASA szacuje, że w pierwszych pięciu latach Roman sfotografuje obszar ponad 50 razy większy niż ten, który Hubble zdołał objąć przez ponad trzy dekady pracy. Są to jednak prognozy dotyczące misji, a nie gwarantowane wyniki. 4

Ciemna materia, ciemna energia i miliard galaktyk

Jednym z głównych celów misji będzie zbadanie, jak Wszechświat powstawał i zmieniał się w czasie. Roman ma pomóc naukowcom odtworzyć rozmieszczenie galaktyk, lepiej zrozumieć rolę ciemnej materii oraz ustalić, czym jest ciemna energia — zjawisko wiązane z przyspieszaniem ekspansji Wszechświata.

Planowane przeglądy mają objąć setki milionów galaktyk, a w ramach całej misji teleskop może zebrać dane dotyczące światła około miliarda galaktyk. 8311

Tak duża próbka pozwoli astronomom szukać subtelnych prawidłowości w kształtach i rozmieszczeniu galaktyk. To właśnie takie statystyczne ślady mogą dostarczyć wskazówek dotyczących niewidocznej ciemnej materii oraz natury ciemnej energii.

Gigantyczny strumień danych

Szerokie pole widzenia oznacza również ogromną ilość informacji do przesłania i przeanalizowania. Roman ma generować około 1,4 terabajta danych dziennie, czyli w przybliżeniu 4 petabajty rocznie. Wszystkie dane mają być publicznie dostępne, co pozwoli korzystać z nich nie tylko zespołom bezpośrednio związanym z misją, lecz także astronomom na całym świecie. 516

Za odbiór sygnałów będą odpowiadać naziemne anteny rozmieszczone w różnych miejscach. W planowanym systemie komunikacji NASA uwzględnia między innymi sieć GREAT japońskiej agencji kosmicznej JAXA; związana z Romanem stacja znajduje się w Nagano. 14

Koronograf przetestuje technologię polowania na egzoplanety

Roman będzie miał również instrument Coronagraph Instrument. Nie jest to przede wszystkim narzędzie do realizacji głównego przeglądu kosmosu, lecz demonstrator technologii.

Koronograf ma zasłaniać blask gwiazdy macierzystej, aby umożliwić wykrywanie znacznie słabszych planet krążących wokół niej. Projekt zakłada możliwość obserwowania obiektów od dziesiątek milionów do około 100 milionów razy ciemniejszych od swoich gwiazd. W materiałach technicznych wymieniany jest cel kontrastu po przetworzeniu danych na poziomie od 10⁻⁸ do 10⁻⁹. 25

Jeśli technologia sprawdzi się w praktyce, może pomóc w projektowaniu przyszłych misji przeznaczonych do bezpośredniego badania atmosfer planet pozasłonecznych.

Ile kosztuje Roman?

Często przywoływany łączny koszt misji wynosi około 3 mld dolarów. Trzeba jednak zachować ostrożność przy porównywaniu tej kwoty, ponieważ zakres wyliczeń może się różnić — nie zawsze wiadomo, czy obejmuje on start oraz pełny okres eksploatacji. W przeanalizowanych oficjalnych materiałach NASA nie podano jednej aktualnej kwoty obejmującej wszystkie elementy misji. 11

Najważniejsze odkrycia Romana mogą zresztą dotyczyć zjawisk, których naukowcy jeszcze nie przewidują. Szeroki, głęboki i szczegółowy przegląd nieba w podczerwieni zwiększa szanse na znalezienie rzadkich obiektów, krótkotrwałych zdarzeń oraz wzorców, które łatwo przeoczyć podczas obserwacji nastawionych wyłącznie na wcześniej wybrane cele.