„Najostrzejsze sankcje w historii” wobec Iranu. Dlaczego kluczowa będzie reakcja Chin?

Co Bessent może ogłosić

Planowana na poniedziałek, 24 sierpnia, konferencja prasowa Scotta Bessenta ma rozpocząć się o godz. 14.00 czasu wschodniego USA, czyli o 20.00 czasu polskiego. Sekretarz skarbu USA ma wtedy przełożyć szerokie groźby administracji Donalda Trumpa wobec Iranu na konkretną strategię gospodarczą.

Bessent zapowiada połączenie istniejącej blokady z „najostrzejszymi sankcjami w historii”. Sugeruje przy tym, że silniejsza presja ekonomiczna może ograniczyć potrzebę wznowienia przez USA dużych operacji wojskowych przeciwko Teheranowi. 12

Najważniejsze zastrzeżenie jest jednak proste: pakiet nie został jeszcze opublikowany. Jego skala, podstawa prawna i sposób egzekwowania pozostają więc niepewne.

Które sektory mogą zostać objęte sankcjami?

Na podstawie dotychczasowych wypowiedzi Bessenta można oczekiwać nacisku na kanały, które łączą irańską gospodarkę ze światowym handlem:

• sprzedaż irańskiej ropy i uzyskiwane z niej przychody;
• firmy żeglugowe, tankowce i pośredników morskich;
• banki, systemy płatnicze i inne kanały finansowe;
• ubezpieczycieli oraz handlowców obsługujących irański handel;
• zagraniczne przedsiębiorstwa lub rządy zapewniające Teheranowi gospodarczą „linię życia”.

Najbardziej doniosłym elementem byłyby sankcje wtórne — kary nakładane na podmioty spoza Iranu, które nadal prowadzą interesy z Teheranem. Doniesienia o planie administracji wskazują, że Waszyngton naciska na sojuszników, by wybrali między współpracą z USA a dalszym handlem z Iranem. 5614

Oznaczałoby to odejście od sankcji wymierzonych wyłącznie w irańskie instytucje. Dostęp do systemu finansowego i rynków powiązanych ze Stanami Zjednoczonymi stałby się narzędziem nacisku także na partnerów Iranu.

Dlaczego Chiny są kluczowym testem

Najważniejszym potencjalnym celem sankcji pozostają Chiny. Według danych przywoływanych przez Reutersa kupują one ponad 80 proc. transportowanej drogą morską irańskiej ropy. Chińskie rafinerie, firmy handlowe, banki, operatorzy statków i mechanizmy płatnicze są zatem centralnym ogniwem każdej próby odcięcia Iranu od dochodów z eksportu ropy.

Pekin nie poparł amerykańskiej strategii sankcyjnej. Reuters informował, że Chiny oceniają sankcje jako nieskuteczne w rozwiązywaniu konfliktu, a wraz z Pakistanem opowiadają się za wznowieniem rozmów pokojowych. 1

Ryzyko już wpływa na handel ropą. Oferty irańskiej ropy dla chińskich odbiorców spadły, a ceny wzrosły po tym, jak amerykańska blokada ograniczyła transport — wynika z informacji źródeł branżowych cytowanych przez Reutersa. Chińskie państwowe firmy żeglugowe miały również omijać Cieśninę Ormuz i cieśninę Bab al-Mandab z powodu podwyższonego ryzyka dla statków.

Waszyngton stoi więc przed trudnym wyborem. Ograniczone egzekwowanie sankcji może nie wpłynąć na kalkulacje Teheranu. Z kolei agresywne działania wobec handlu powiązanego z Chinami mogą doprowadzić do konfrontacji z Pekinem, dodatkowo zakłócić przepływy ropy i utrudnić mediację dyplomatyczną.

Co sankcje mogą oznaczać dla Iranu

Zaostrzenie reżimu sankcyjnego zwiększyłoby presję na gospodarkę, która już działa w warunkach poważnych ograniczeń i blokady morskiej. Iran mógłby mieć trudniejszy dostęp do walut wymienialnych, droższy import, bardziej niestabilny sektor bankowy oraz większe problemy z kierowaniem handlu legalnymi kanałami.

Nie musi to jednak oznaczać szybkiej kapitulacji politycznej. Izolacja gospodarcza może ograniczać zasoby państwa, ale jednocześnie przerzucać koszty na ludność cywilną, wzmacniać czarny rynek i skłaniać władze do przedstawiania zagranicznej presji jako ataku na suwerenność. Dostępne doniesienia uzasadniają oczekiwanie dalszego pogorszenia sytuacji gospodarczej, ale nie dowodzą, że sankcje szybko doprowadzą do upadku irańskiego rządu. 212

Irańscy urzędnicy odrzucają sposób przedstawiania nowych działań przez Waszyngton. Minister spraw zagranicznych Abbas Araghchi nazwał sankcje „terroryzmem gospodarczym”. Teheran domaga się negocjacji opartych na wzajemnym szacunku, sprawiedliwości i narodowym honorze, a nie porozumienia, które wyglądałoby na wymuszone. 2

Największe ryzyko eskalacji wciąż wiąże się z Ormuzem

Ogłoszenie sankcji nastąpi w czasie, gdy żegluga przez Cieśninę Ormuz jest już poważnie ograniczona. Reuters informował, że po atakach na statki i zapowiedzi USA utrzymania blokady przez czas nieokreślony ruch zbliżył się do niemal całkowitego zatrzymania.

Przepływ ropy przez cieśninę, który przed wojną wynosił średnio około 18 mln baryłek dziennie, gwałtownie spadł w lipcu i pozostał znacznie niższy w sierpniu — wynika z analizy Reutersa.

Irańscy urzędnicy grozili odwetem, jeśli państwa regionu przyłączą się do amerykańskiej kampanii gospodarczej. Mohsen Rezaei ostrzegł, że Iran może zaatakować zarówno szlaki eksportu ropy poza Ormuzem, jak i transport przez samą cieśninę, jeśli państwa Zatoki wesprą sankcje.

To stwarza ryzyko wyjścia kryzysu poza irański eksport. Jeżeli celem staną się tankowce, alternatywne rurociągi lub infrastruktura państw Zatoki, konsekwencjami mogą być wyższe ceny ropy, droższy fracht i ubezpieczenia oraz większa premia za ryzyko dla dostaw energii z Bliskiego Wschodu. Reuters informował, że rynek ropy coraz częściej wycenia zakłócenia w Ormuzie jako problem długotrwały, a nie krótkotrwały szok.

Praktyczny efekt nowych sankcji będzie więc częściowo zależeć od sytuacji na morzu. Jeśli irański eksport już został mocno ograniczony przez blokadę, dodatkowe kary finansowe mogą mieć mniejszy bezpośredni wpływ na fizyczną podaż ropy, ale większy wpływ na firmy i państwa próbujące obchodzić restrykcje.

Dyplomacja osłabiona, ale nie niemożliwa

Czerwcowe tymczasowe porozumienie nie doprowadziło do trwałego rozwiązania. 60-dniowy okres zawieszenia broni nie został przedłużony, a Waszyngton i Teheran spierają się o odpowiedzialność za jego załamanie oraz warunki ponownego otwarcia Ormuzu. Iran twierdzi, że cieśnina pozostanie zamknięta, dopóki USA nie zniosą blokady, sankcji naftowych i operacji wojskowych oraz nie odmrożą irańskich aktywów.

Chiny i Pakistan pozostają istotnymi uczestnikami potencjalnej ścieżki dyplomatycznej, ponieważ oba państwa popierają wznowienie negocjacji. Pakistan badał możliwość powrotu do rozmów USA–Iran po inicjatywie zapoczątkowanej przez Chiny. Pakistańscy urzędnicy wskazywali jednak, że warunkiem postępu byłoby zakończenie ataków na Arabię Saudyjską i inne państwa Zatoki.

Pakiet sankcji pozostawiający miejsce na wyjątki, negocjacje lub nadzorowaną żeglugę mógłby zachować tę drogę otwartą. Kampania, która potraktowałaby każdego dużego partnera handlowego Iranu jak przeciwnika, utrudniłaby mediację i wzmocniła argument Teheranu, że Waszyngton dąży nie do porozumienia, lecz do kapitulacji.

Na co zwrócić uwagę po poniedziałkowym komunikacie

O skutkach planu zdecydują nie hasła, lecz szczegóły wdrożenia. Najważniejsze pytania to:

1. Czy będą to nowe sankcje, czy głównie zaostrzenie już istniejących? Podstawa prawna i mechanizmy egzekwowania pokażą, jak dużą dodatkową presję faktycznie tworzy pakiet.
2. Czy sankcje bezpośrednio obejmą handel ropą powiązany z Chinami? To będzie najczytelniejszy test gotowości Waszyngtonu do zaakceptowania napięć z Pekinem.
3. Jak szerokie będą sankcje wtórne? Zasięg polityki określi liczba i rodzaj zagrożonych zagranicznych firm, banków, ubezpieczycieli i przedsiębiorstw żeglugowych.
4. Czy pojawią się wyjątki humanitarne lub dyplomatyczne? Mogłyby ograniczyć szkody dla ludności cywilnej i zachować przestrzeń do rozmów, choć jednocześnie zmniejszyłyby siłę nacisku.
5. Jak Iran odpowie na morzu? Nowe ataki, groźby wobec alternatywnych szlaków eksportowych lub ograniczenia żeglugi mogłyby szybko przekształcić ogłoszenie sankcji w szerszy kryzys na rynku energii.

Strategiczny rezultat będzie zależał od egzekwowania sankcji, a nie od określenia „najostrzejsze sankcje w historii”. Waszyngton może próbować zastąpić operacje bojowe na dużą skalę — albo ograniczyć ich potrzebę — izolacją gospodarczą. Powodzenie tej strategii zależeć będzie jednak od reakcji Chin, zdolności Iranu do omijania restrykcji oraz tego, czy presja doprowadzi do negocjacji, czy do szerszej konfrontacji w rejonie Zatoki.