Iran po śmierci Alego Chameneiego: kto naprawdę rządzi krajem sześć miesięcy później?

Sześć miesięcy po zabiciu Alego Chameneiego Iran przypomina dziś mniej państwo zdominowane przez jednego najwyższego przywódcę, a bardziej wojenne państwo kierowane przez aparat bezpieczeństwa. Mojtaba Chamenei zapewnia systemowi ciągłość dynastyczno-religijną, natomiast Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) i Najwyższa Rada Bezpieczeństwa Narodowego przejęły większą część praktycznej kontroli nad wojną, bezpieczeństwem wewnętrznym i dyplomacją. Nie jest to jednak zakończona sukcesja, lecz nierozstrzygnięta rywalizacja między cywilnymi politykami szukającymi ulgi gospodarczej a instytucjami siłowymi, których wpływy urosły dzięki konfliktowi. 46

IRGC wyrasta na najważniejszego arbitra

Objęcie stanowiska najwyższego przywódcy przez Mojtabę Chameneiego przywróciło systemowi formalny szczyt władzy. Nie oznacza to jednak powrotu do dawnego modelu, w którym jeden duchowny rozstrzygał najważniejsze spory. Według dostępnych analiz nowy przywódca ma mniejszą zdolność samodzielnego narzucania strategii, a decyzje dotyczące wojny i negocjacji są w dużej mierze kształtowane przez dowódców bezpieczeństwa.

Szczególne znaczenie ma awans generała Ahmada Vahidiego na dowódcę IRGC. Korpus, będący potężną formacją wojskowo-polityczną odrębną od regularnej armii, otrzymał dzięki temu jeszcze większy wpływ na politykę zagraniczną, program rakietowy, kontrolę wewnętrzną i rozmowy z USA. Równoległe nominacje w sztabie sił zbrojnych, IRGC i Basidżu pokazują, że Mojtaba Chamenei obsadza kluczowe stanowiska ludźmi związanymi z twardym skrzydłem systemu.

Najwyższa Rada Bezpieczeństwa Narodowego przejmuje część polityki państwa

Rosnąca rola Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego oznacza, że sprawy wojskowe, gospodarcze i dyplomatyczne są coraz częściej rozpatrywane jako jeden pakiet. Warunki ponownego otwarcia cieśniny Ormuz — obejmujące między innymi zniesienie blokady portów, sankcji naftowych, uwolnienie zamrożonych aktywów i zakończenie gróźb militarnych — ilustrują, jak rada łączy kwestie bezpieczeństwa z negocjacjami gospodarczymi.

W praktyce ogranicza to pole manewru prezydenta. Masud Pezeszkian kontroluje resorty odpowiedzialne za gospodarkę, odbudowę i dyplomację, ale nie dowodzi siłami zbrojnymi ani nie podejmuje ostatecznych decyzji w sprawie wojny i bezpieczeństwa narodowego.

Pezeszkian próbuje nadać negocjacjom legitymację rewolucyjną

Pezeszkian odwołuje się do twierdzenia, że zmarły Ali Chamenei był otwarty na dyplomację z Waszyngtonem. To ważny zabieg polityczny: negocjacje mają wyglądać nie jak kapitulacja, lecz jak kontynuacja linii zgodnej z interesem reżimu. Prezydent argumentuje również, że nadszedł czas zakończenia wojny, ponieważ Iran negocjuje z pozycji siły i godności.

Problem w tym, że prezydencka deklaracja nie wystarcza do zawarcia porozumienia. Każda inicjatywa cywilnych władz musi uwzględniać stanowisko Mojtaby Chameneiego, IRGC, Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego oraz frakcji twardogłowych. Późnolipcowe spotkanie Pezeszkiana z najwyższym przywódcą, poświęcone między innymi sprawom wojskowym i gospodarczym, pokazało, że bez dostępu do Mojtaby żadna inicjatywa prezydenta nie może zostać sfinalizowana.

Gospodarka pcha Iran ku rozmowom, ideologia go od nich odciąga

Ostrzeżenia Ghalibafa przed pogarszającą się sytuacją gospodarczą oddają podstawowy dylemat cywilnych władz. Wojna, sankcje, ograniczenia w żegludze i zamrożone dochody z eksportu ropy generują koszty, których państwo nie może bez końca przerzucać na społeczeństwo. Irańscy urzędnicy odpowiedzialni za gospodarkę coraz wyraźniej wskazują, że dalsza presja może zagrozić stabilności systemu.

Teheran otrzymał w czerwcu 60-dniowe zwolnienie z części amerykańskich sankcji, które miało umożliwić sprzedaż ropy i uzyskiwanie płatności. Tymczasowe rozwiązanie szybko jednak się rozpadło, a w lipcu Waszyngton nałożył nowe sankcje na osoby i podmioty powiązane z finansowaniem nowego przywódcy Iranu oraz działalnością IRGC.

Dla twardogłowych presja gospodarcza nie jest jednak automatycznie argumentem za kompromisem. Ich zdaniem ustępstwa bez znaczących zobowiązań USA osłabiłyby Iran. Kryzys staje się więc powodem, by negocjować, ale także argumentem za zdobyciem większej przewagi przed rozpoczęciem jakichkolwiek rozmów.

60 dni minęło, a porozumienia pokojowego nie ma

Tymczasowe porozumienie amerykańsko-irańskie przewidywało 60-dniowe okno na wypracowanie trwałego układu. Termin minął bez przedłużenia i bez finalnego porozumienia. Obie strony oskarżają się wzajemnie o naruszanie ustaleń lub niewdrożenie ich najważniejszych postanowień.

Cieśnina Ormuz stała się głównym polem tej konfrontacji. Iran twierdzi, że nie przywróci swobodnej żeglugi, dopóki USA nie zniosą blokady, sankcji i presji militarnej. Waszyngton odpowiada, że rozmowy nie trwają, a prezydent Donald Trump utrzymuje, że cieśnina jest otwarta — co pozostaje sprzeczne z deklaracjami Teheranu.

Iran zmienia sposób prowadzenia wojny

Iran nie ogranicza się już do absorbowania amerykańskich i izraelskich uderzeń. Zakłócanie żeglugi, presja na tankowce oraz groźba przejścia do bardziej ofensywnej strategii stały się narzędziami negocjacyjnymi. Irański urzędnik powiedział Reutersowi, że w razie niewdrożenia porozumienia Teheran może eskalować działania w cieśninie Ormuz i poza nią. 17

Wznowione ataki na tankowce doprowadziły już do kolejnych amerykańskich sankcji. Taka strategia zwiększa znaczenie morskich i rakietowych zdolności IRGC, a jednocześnie wzmacnia argument dowódców, że to właśnie aparat bezpieczeństwa powinien decydować o tempie i warunkach dyplomacji. 6

Najważniejsza sprzeczność: wojna wzmacnia aparat, ale niszczy państwo

Przedłużający się konflikt instytucjonalnie wzmacnia IRGC i Najwyższą Radę Bezpieczeństwa Narodowego. Ułatwia też twardogłowym przedstawianie kompromisu jako zdrady lub kapitulacji. Z drugiej strony ta sama wojna pogłębia problemy gospodarcze i zwiększa presję na Pezeszkiana, Ghalibafa oraz innych cywilnych polityków, którzy potrzebują zniesienia sankcji i trwałego uregulowania konfliktu. 26

Dlatego najbliższy scenariusz nie musi oznaczać ani pokoju, ani pełnoskalowej eskalacji. Bardziej prawdopodobny jest zarządzany przez aparat bezpieczeństwa pat: presja w Ormuzie zastępuje spójną ugodę polityczną, a każda próba negocjacji musi najpierw uzyskać zgodę instytucji, które na wojnie najbardziej zwiększyły swoje wpływy.