NATO nie chce wojny Trumpa z Iranem. Dlaczego europejscy sojusznicy odmówili udziału w operacji w Ormuz?

Spór Donalda Trumpa z Włochami i Niemcami nie dotyczył wyłącznie tego, czy Europa popiera swobodę żeglugi. Prezydent USA potraktował odmowę udziału w amerykańsko-izraelskiej wojnie z Iranem oraz w siłowym otwarciu Cieśniny Ormuz jako dowód, że europejscy partnerzy nie wywiązują się z obowiązków sojuszniczych. Podczas szczytu NATO w Ankarze mówił, że sojusznicy zostali „przetestowani”, i pytał, dlaczego Stany Zjednoczone mają nadal ponosić ogromne koszty sojuszu, skoro jego członkowie nie chcą stanąć po stronie Waszyngtonu w kryzysie. 89

Europejska odpowiedź była inna: solidarność sojusznicza nie musi oznaczać udziału w wojnie, której państwa te nie rozpoczęły. Włochy, Niemcy, Francja i Wielka Brytania odrzuciły pomysł przekształcenia operacji w Ormuz w misję bojową NATO. Poparły bezpieczny przepływ statków i działania dyplomatyczne, ale nie chciały zostać wciągnięte w kierowaną przez USA blokadę irańskich portów w czasie trwających walk. 21

Co Trump mówił o Włoszech i Niemczech

Trump stwierdził, że Włochy i Niemcy „zawiodły” po tym, jak odmówiły wsparcia amerykańskiej kampanii przeciwko Iranowi. Przedstawił tę decyzję jako sprawdzian gotowości partnerów NATO do stania u boku USA, a nie jako ograniczony spór o konkretną operację morską. 89

Ostrzegał także, że NATO może mieć „bardzo złą przyszłość”, jeśli sojusznicy nie odpowiedzą pozytywnie na jego żądania dotyczące pomocy w Cieśninie Ormuz. Szersza presja na europejskie rządy obejmowała groźby ograniczenia amerykańskiej obecności wojskowej w Europie oraz powtarzającą się krytykę państw, które — zdaniem Trumpa — nie dokładają wystarczająco dużo do wspólnego bezpieczeństwa. 714

Najbardziej osobistym punktem zapalnym stały się Włochy. Premier Giorgia Meloni odmówiła udostępnienia włoskich baz do amerykańskich operacji wojskowych w wojnie z Iranem. Trump powiedział, że ta decyzja pogorszyła ich relacje, choć jednocześnie określił Meloni jako „miłą osobę”. 15

Meloni podkreślała, że Włochy od początku konfliktu prowadzą jasno określoną politykę i że niczego w tej sprawie nie żałuje. Jej stanowisko odzwierciedlało podejście kilku europejskich rządów: utrzymanie więzi z Zachodem i NATO nie oznacza automatycznie udostępnienia terytorium ani sił zbrojnych do rozszerzającej się wojny z Iranem. 35

Niemcy i Wielka Brytania wyznaczyły granice

Niemieccy przedstawiciele odrzucili udział NATO w samym konflikcie. Minister obrony Boris Pistorius powiedział: „To nie jest nasza wojna; my jej nie rozpoczęliśmy”. Berlin opowiadał się za dyplomacją i sprzeciwiał się udziałowi wojskowemu w czasie trwania walk.

Stanowisko Wielkiej Brytanii było bardziej aktywne, ale nadal wyraźnie ograniczone. Premier Keir Starmer mówił, że Londyn pracuje z partnerami nad planem otwarcia Cieśniny Ormuz, lecz nie da się wciągnąć w szerszą wojnę. Ewentualny brytyjski wkład miał być „ściśle pokojowy i defensywny” oraz uzależniony od warunków bezpieczeństwa, które nie przekształciłyby misji w eskalacyjne działania bojowe. 22

Podobnie wypowiadała się Francja. Prezydent Emmanuel Macron określał ewentualne zaangażowanie francuskich wojsk jako ściśle defensywne, a Paryż wraz z Londynem pracował nad odrębną inicjatywą morską zamiast próbować uruchomić NATO jako całość. 417

Nie oznaczało to, że państwa europejskie odmawiały wszelkiej pomocy Waszyngtonowi albo lekceważyły bezpieczeństwo żeglugi. Oznaczało natomiast, że nie chciały uznać dobrowolnej operacji wojskowej przeciwko Iranowi za automatyczny obowiązek NATO. To rozróżnienie jest kluczowe dla zrozumienia sporu.

NATO koordynuje rozmowy, ale nie dowodzi misją

Późniejsze zaangażowanie NATO było celowo ograniczone. Naczelne Dowództwo Sojuszniczych Sił w Europie (SHAPE) zorganizowało wideokonferencję szefów obrony zainteresowanych państw, aby omówić możliwe krajowe wkłady w zapewnienie swobody żeglugi w Cieśninie Ormuz. NATO wyraźnie zaznaczyło, że spotkanie nie oznacza utworzenia misji NATO. 19

W praktyce Sojusz pełni więc funkcję forum i koordynatora. Poszczególne państwa mogą rozważać własne działania, ale operacja nie jest prowadzona pod dowództwem NATO i nie jest przedstawiana jako wspólna interwencja całego sojuszu. Reuters opisał tę formułę jako sposób na wykorzystanie zdolności koordynacyjnych NATO bez formalnego przekształcania misji na wodach cieśniny w operację sojuszniczą.

Taka konstrukcja pozwala rozmawiać o eskortowaniu statków, logistyce i bezpieczeństwie morskim, a jednocześnie zachować polityczne i prawne zastrzeżenia wobec udziału w wojnie z Iranem.

Odrębna koalicja Francji i Wielkiej Brytanii

Francja i Wielka Brytania pracują nad koalicją państw gotowych do ochrony żeglugi handlowej. Proponowana misja ma mieć charakter defensywny: eskorty i inne działania miałyby uspokoić armatorów oraz przywrócić swobodę żeglugi po zakończeniu walk albo ustabilizowaniu sytuacji. 2022

Inicjatywa dyplomatyczna zyskała szerokie poparcie międzynarodowe. Francja i Wielka Brytania zaprosiły 51 państw na kwietniowy szczyt poświęcony swobodzie żeglugi, prawu międzynarodowemu, stabilności gospodarczej i bezpieczeństwu energetycznemu. 17

Plan ten różni się zasadniczo od proponowanej przez Trumpa blokady irańskich portów. Sojusznicy NATO zapowiedzieli, że nie poprą blokady, a zamiast tego opowiedzieli się za działaniami, które rozpoczęłyby się dopiero po zakończeniu aktywnych działań wojennych. 21

Dlaczego Cieśnina Ormuz ma tak duże znaczenie

Cieśnina Ormuz jest strategicznym wąskim gardłem dla eksportu energii i międzynarodowego transportu morskiego. Według Reutersa zwykle przepływa przez nią około jedna piąta światowych dostaw ropy. Każde długotrwałe zakłócenie może wpływać na ceny energii, koszty transportu, ubezpieczenia i rynki frachtowe. 21

Kryzysowi towarzyszą sprzeczne publiczne deklaracje dotyczące tego, czy przeprawa jest otwarta. Trump twierdził, że cieśnina działa, podczas gdy Teheran utrzymywał, że jego blokada morska nadal obowiązuje.

Ta niepewność ma znaczenie nawet wtedy, gdy statki nie są bezpośrednio atakowane. Armatorzy, ubezpieczyciele i handlujący energią potrzebują pewności, że jednostki mogą przepływać bezpiecznie i w przewidywalny sposób. Formalne otwarcie cieśniny nie jest tym samym co stabilny szlak handlowy.

Dlaczego trwałe rozwiązanie wymaga zgody Iranu

Eskorta morska może ochronić część statków, ale sama nie stworzy trwałych zasad żeglugi. Iran kontroluje jeden z brzegów cieśniny i zachowuje możliwość grożenia statkom lub utrudniania ruchu. Dyplomaci oceniali dlatego, że długoterminowe porozumienie morskie będzie wymagało zgody Teheranu.

Z tego powodu europejski plan kładzie nacisk na dyplomację i warunki powojenne. Siłowe otwarcie cieśniny bez porozumienia z Iranem mogłoby stać się kolejnym frontem wojny, a nie sposobem na przywrócenie normalnego transportu. Reuters informował, że odrzucenie proponowanej inicjatywy przez Iran zmniejszyło szanse na przełom.

Problem jest więc polityczny w takim samym stopniu jak wojskowy: państwa proszone o zapewnienie eskorty chcą zakończenia konfliktu, a Iran odrzuca rozwiązanie, które postrzega jako powiązane z kierowaną przez USA kampanią.

Co spór mówi o strategii Trumpa wobec NATO

Konfrontacja wokół Ormuzu pokazuje szerszy sposób, w jaki Trump naciska na sojuszników. Odmowę udziału w amerykańskich działaniach wojskowych przedstawia jako dowód niewystarczającej lojalności wobec sojuszu, a groźbę ograniczenia amerykańskiego wsparcia lub obecności wojsk wykorzystuje jako narzędzie nacisku. 714

Europejskie rządy próbują natomiast zachować współpracę, nie przyjmując założenia, że NATO powinno uczestniczyć w każdej operacji USA. Ich stanowisko nie oznacza, że bezpieczeństwo morskie jest nieważne. Chodzi o to, że mechanizm wspólnej obrony NATO nie powinien automatycznie obejmować wojny rozpoczętej poza zwyczajowym zakresem działań Sojuszu.

Na razie kompromis ma charakter proceduralny, a nie strategiczny: NATO może ułatwiać rozmowy, podczas gdy Francja, Wielka Brytania i inne chętne państwa tworzą odrębną koalicję defensywną. To, czy uda się przywrócić regularną żeglugę, będzie zależeć nie tyle od szyldu organizacyjnego, ile od zawieszenia broni, wiarygodnych warunków bezpieczeństwa i gotowości Iranu do zaakceptowania uzgodnionych zasad.