Susza może potroić ceny pszenicy. Zmiany klimatu zwiększają ryzyko globalnego kryzysu

Susza nie musi pozostać lokalnym problemem rolników. Gdy niedobór wody jednocześnie dotyka kilku ważnych regionów produkujących lub eksportujących zboże, jego skutki szybko przenoszą się na światowy rynek. Międzynarodowe badanie wykazało, że silny niedobór wody (SWS) pomagał wyjaśnić około 74 proc. zmian światowych cen pszenicy rok do roku w latach 2000–2021. Na podstawie tej zależności naukowcy oszacowali średnią cenę pszenicy na około 273 dolary za tonę przy ociepleniu o 2°C oraz 364 dolary przy ociepleniu o 3°C. Ta druga wartość jest mniej więcej trzykrotnie wyższa od skorygowanej o inflację światowej ceny pszenicy z 2010 roku. 8

Nie oznacza to, że susza mechanicznie wyznacza każdą zmianę cen. Na rynek wpływają również koszty energii i nawozów, poziom zapasów, polityka handlowa, konflikty oraz zakłócenia transportu. Wyniki pokazują jednak, dlaczego susza staje się globalnym ryzykiem gospodarczym, gdy występuje jednocześnie w kilku kluczowych regionach.

Co badanie mówi o suszy i cenach pszenicy

Naukowcy wykorzystali wskaźnik silnego niedoboru wody, który uwzględnia zarówno zasięg geograficzny suszy, jak i jej utrzymywanie się w okresie, gdy uprawy potrzebują wody. W latach 2000–2021 udział gruntów obsianych pszenicą, na których występował SWS, zmieniał się szczególnie podobnie do światowych cen tego zboża. 38

Historycznie w przeciętnym roku silny niedobór wody dotykał około 5 proc. światowego areału uprawy pszenicy. W wyjątkowo suchych latach — między innymi w 2000, 2010, 2012 i 2020 roku — udział ten przekraczał 15 proc. 8

To ważne rozróżnienie. Suszę ograniczoną do jednego regionu mogą częściowo zrekompensować zbiory w innych miejscach. Kiedy susza pojawia się jednocześnie w wielu regionach, liczba obszarów zdolnych do wyrównania strat maleje, a importerzy i handlowcy stają się bardziej podatni na globalny szok podażowy.

Dlaczego pszenica jest szczególnie narażona

Pszenica jest intensywnie handlowana na rynkach międzynarodowych, a znaczną część światowej podaży dostarcza stosunkowo niewielka grupa regionów eksportujących. Jeżeli niedobór wody dotknie kilka z nich naraz, straty produkcji mogą szybko przełożyć się na ceny na rynkach światowych oraz rachunki za import żywności.

Ryzyko zwiększają także wąskie gardła w handlu, czyli kluczowe porty, szlaki i przejścia, przez które musi przejść duża część transportu. Rosja i Ukraina odpowiadają za około jedną czwartą światowego handlu pszenicą i jęczmieniem, a około 40 proc. handlu pszenicą i zbożami gruboziarnistymi jest narażone na zakłócenia w analizowanych wąskich gardłach. 28

Badanie wykazało znacznie silniejszy związek między rozległym niedoborem wody a cenami pszenicy niż w przypadku kukurydzy. Nie znaleziono natomiast porównywalnej zależności dla ryżu. Należy ostrożnie interpretować ten wynik: wskazuje on na silną zależność statystyczną, ale nie dowodzi istnienia jednego mechanizmu wyjaśniającego wszystkie różnice między uprawami. Większa ekspozycja pszenicy na handel międzynarodowy oraz koncentracja podaży w głównych regionach eksportujących stanowią prawdopodobne wyjaśnienie jej większej wrażliwości. 3

Ile może kosztować pszenica przy ociepleniu o 2°C i 3°C

Według szacunków badania średnia światowa cena pszenicy wyniosłaby około 273 dolarów za tonę przy ociepleniu o 2°C i około 364 dolarów przy ociepleniu o 3°C. Druga wartość jest mniej więcej trzykrotnie wyższa od skorygowanego o inflację poziomu z 2010 roku. Są to jednak szacunki scenariuszowe, wyprowadzone z zależności między suszą a cenami. Nie należy traktować ich jako dokładnej prognozy dla konkretnego roku ani jako dowodu, że zmiany klimatu będą jedyną przyczyną przyszłych podwyżek. 8

Inne badanie wskazuje na pokrewne zagrożenie: w scenariuszu ocieplenia o 2°C skoki cen konsumpcyjnych, które w obecnym klimacie występowałyby średnio raz na 20 lat, mogą pojawiać się mniej więcej raz na 17 lat. 7 Częstsze skoki cen będą szczególnie dotkliwe dla gospodarstw domowych i państw, które przeznaczają dużą część budżetu lub wpływów z eksportu na import żywności.

Długoterminowe ryzyko dla upraw pszenicy

Wcześniejsze projekcje klimatyczne wskazywały, że bez ograniczenia emisji, w warunkach scenariusza wysokich emisji, do końca stulecia nawet 60 proc. obecnych obszarów uprawy pszenicy może doświadczać jednoczesnych epizodów silnego niedoboru wody. Dla porównania, obecnie jest to około 15 proc. Stabilizacja klimatu zgodna z celami porozumienia paryskiego znacząco ograniczyłaby ryzyko, ale nie wyeliminowałaby go całkowicie — prognozowane skutki nadal byłyby większe niż dziś. 5

Projekcje dotyczą odsetka gruntów uprawnych narażonych na jednoczesny niedobór wody, a nie gwarantowanej utraty 60 proc. produkcji pszenicy. Rzeczywiste skutki zależałyby również od odmian roślin, nawadniania, sposobu gospodarowania, działań adaptacyjnych, handlu oraz możliwości przenoszenia upraw do innych regionów.

Susza to nie jedyne źródło presji na rynek

Na ceny pszenicy wpływają także konflikty i logistyka. Mogą one doprowadzić do podobnego ograniczenia podaży nawet wtedy, gdy warunki podczas samych zbiorów nie są głównym problemem. Według cytowanego raportu niedawne ataki na infrastrukturę zbożową nad Morzem Czarnym zakłóciły dostawy, zwiększyły ryzyko dla bezpieczeństwa żywnościowego głównych importerów i przyczyniły się do wzrostu referencyjnych kontraktów terminowych na pszenicę w Chicago o ponad 17 proc. od początku lipca.

Połączenie szoków klimatycznych z zakłóceniami transportu jest groźniejsze niż każde z tych zagrożeń rozpatrywane osobno. Gdy susza zmniejsza dostępną podaż, a uszkodzone porty lub ograniczone szlaki żeglugowe utrudniają przewóz zboża, importerzy mają mniej alternatyw, a ceny mogą reagować gwałtowniej.

Problem wykracza poza lokalne pola

Najważniejszy wniosek z badania jest szerszy: suszy zagrażającej produkcji pszenicy nie należy postrzegać wyłącznie jako zbioru lokalnych kryzysów rolnych. Jednoczesne straty w wielu regionach mogą rozprzestrzeniać się przez handel, zapasy, sieci transportowe i ceny płacone przez konsumentów.

Ograniczenie tego ryzyka wymaga dwóch działań prowadzonych równolegle: redukcji emisji, aby zahamować narastanie niedoborów wody, oraz przygotowania na zakłócenia, których nie da się już całkowicie uniknąć. Odporniejsza produkcja, stabilne szlaki handlowe, odpowiednie zapasy i wsparcie dla państw zależnych od importu mogą ograniczyć skutki zsynchronizowanych susz.

Dane przemawiają więc za tym, by traktować te działania jako element międzynarodowej polityki rynkowej i bezpieczeństwa żywnościowego, a nie wyłącznie jako zadanie dla pojedynczych gospodarstw. 35