Pożary i susza odkrywają niewybuchy z czasów wojen światowych

Europa mierzy się tego lata z niebezpiecznym połączeniem nowego kryzysu klimatycznego i starego problemu wojennego. Pożary mogą wypalić roślinność oraz wierzchnią warstwę gleby, odsłaniając zakopane bomby, pociski i miny. Wysoka temperatura może z kolei przegrzać niestabilne materiały wybuchowe. Susza działa podobnie, choć w inny sposób: obniżający się poziom rzek odsłania amunicję ukrytą dotąd w osadach i korytach rzek.

Co kryje się pod spalonym terenem?

Na obszarach Europy, które były miejscem walk podczas I i II wojny światowej, a także późniejszej aktywności wojskowej, wciąż znajdują się niewybuchy. Sam wzrost temperatury nie sprawia, że każda stara bomba natychmiast eksploduje. Problem polega przede wszystkim na tym, że długotrwały upał i ogień usuwają naturalną warstwę ochronną, mogą uszkodzić amunicję albo sprawić, że niebezpieczne przedmioty znajdą się na powierzchni.

W takich warunkach gaszenie pożaru staje się operacją dwutorową. Strażacy muszą opanować płomienie, a jednocześnie omijać obiekty, które mogły zostać odsłonięte, uszkodzone lub rozgrzane. Jeśli w danym miejscu wiadomo o pozostałościach amunicji, służby mogą zmienić sposób prowadzenia działań albo poczekać na przyjazd specjalistów od rozminowania.

Francja: ponad 400 pocisków znalezionych po pożarach w Żyrondzie

Najbardziej wyrazisty przykład pochodzi z Le Porge w regionie Żyrondy, na południowym zachodzie Francji. Po przejściu dużych pożarów specjaliści ochrony cywilnej przeprowadzili akcję saperską i znaleźli ponad 400 pocisków oraz innych sztuk amunicji. Mieszkańcy informowali również o eksplozjach, które władze wiązały ze starymi pociskami odsłoniętymi lub naruszonymi przez ogień.

Pożar w pobliżu Bordeaux objął około 420 kilometrów kwadratowych i zniszczył 183 domy. Pokazuje to, dlaczego niewybuchy są szczególnie trudnym zagrożeniem wtórnym: mogą pojawić się dopiero wtedy, gdy mieszkańcy wracają na teren zniszczony przez pożar, a służby rozpoczynają oczyszczanie lasów i posesji.

Belgia: ogień przeszedł przez teren dawnych walk

W belgijskim rezerwacie High Fens, w prowincji Liège przy granicy z Niemcami, spłonęło około 27–30 kilometrów kwadratowych terenu. W związku ze zmianą kierunku wiatru i rozprzestrzenianiem się dymu do ewakuacji wezwano około 600 mieszkańców pobliskich gmin.

To także krajobraz naznaczony walkami z XX wieku. Associated Press informowała o sporadycznych detonacjach, gdy pożar przechodził przez obszary związane z walkami II wojny światowej, w tym okolice Elsenborn.

Dla ekip ratowniczych połączenie ognia, dymu, trudnego terenu i możliwej obecności amunicji oznacza znacznie bardziej ryzykowny dostęp do pożaru. Nawet jeśli nikt nie zostanie ranny, zagrożenie wybuchem może ograniczyć miejsca, w których pracują strażacy, oraz sposób, w jaki zbliżają się do ognia.

Niemcy i Holandia: pola bitew komplikują akcje gaśnicze

Niemieckie pożary również wybuchały na terenach zanieczyszczonych amunicją wojenną. W Gohrischheide we wschodnich Niemczech strażacy walczyli z ogniem w lesie, w którym wciąż znajdują się pozostałości amunicji z II wojny światowej. Z kolei pożar w pobliżu granicy z Belgią zbliżył się na około 300 metrów do miejscowości Gey, a obecność niewybuchów utrudniała działania gaśnicze.

W Holandii zespół saperski wysłano do kontroli lasu zagrożonego pożarem w pobliżu Limburgii — regionu, w którym w 1944 roku toczyły się ciężkie walki. Pokazuje to, że pożar może uruchomić problem rozminowania nawet wtedy, gdy nie doszło do detonacji. Zanim strażacy lub mieszkańcy bezpiecznie wejdą na teren, służby muszą ocenić, czy odsłonięte przedmioty stanowią zagrożenie.

Jak poważne jest zagrożenie?

Ryzyko jest realne, ale nie oznacza, że każdy pożar lasu wywoła serię eksplozji. Niebezpieczeństwo koncentruje się przede wszystkim w miejscach o udokumentowanej historii bombardowań, działań wojskowych lub walk lądowych. Zależy też od rodzaju, stanu i położenia amunicji.

Najbardziej narażone są:

• Strażacy — mogą natrafić na odsłonięte pociski podczas pracy przy ziemi, często w dymie, ciemności i szybko zmieniających się warunkach.
• Saperzy i specjaliści od niewybuchów — muszą badać lub usuwać przedmioty, które mogły zostać rozgrzane, uszkodzone albo wydobyte na powierzchnię.
• Mieszkańcy wracający na posesje — podczas porządkowania ogrodów, dróg, lasów i zniszczonych budynków mogą znaleźć przedmioty, których wcześniej nie było widać.
• Lokalne społeczności i infrastruktura — amunicja w pobliżu domów, szlaków, gospodarstw, mostów czy sieci technicznych może wymagać ewakuacji, zamknięcia terenu lub kontrolowanego zniszczenia.

Reakcja w High Fens dobrze pokazuje różnicę między poważnym zagrożeniem a katastrofą z dużą liczbą ofiar. Zgłaszane detonacje zmieniły warunki prowadzenia akcji, ale belgijskie władze informowały, że podczas tych incydentów załogi nie były zagrożone.

Susza odsłania amunicję także poza strefami pożarów

Niewybuchy pojawiają się również tam, gdzie nie ma ognia. Gdy poziom rzek spada, znika woda i osad, które przez dziesięciolecia ukrywały wojskowy sprzęt oraz amunicję. Z różnych części Europy napływały informacje o pozostałościach II wojny światowej odsłanianych przez suszę, między innymi wzdłuż Dunaju i w Budapeszcie.

Dlatego badacze i analitycy mówią o ponownym uruchomieniu zakopanej wojennej spuścizny Europy. Zmiana klimatu nie stworzyła bomb ani min. Gorętsze i bardziej suche warunki sprawiają jednak, że pożary stają się intensywniejsze i mogą sięgać głębiej w wcześniej chronioną glebę, a niski poziom wody odsłania przedmioty spoczywające w korytach rzek.

Dziedzictwo dawnych wojen wciąż jest obecne

Zagrożenie nie rozkłada się równomiernie na całym kontynencie. Najsilniej utrzymuje się w regionach, które doświadczyły intensywnych bombardowań, wojny okopowej, odwrotów wojsk lub długotrwałych walk. High Fens w Belgii i dawne pola bitew na granicy belgijsko-niemieckiej są współczesnymi przykładami. Powtarzające się znaleziska we Francji wpisują się natomiast w znacznie starszy problem skażenia pozostałościami wojennymi.

Dla osób mieszkających na takich terenach „wojenna spuścizna” nie jest wyłącznie lekcją historii. Pożar, susza albo prace budowlane mogą odsłonić przedmioty, które przez dziesięciolecia pozostawały pod ziemią. Ekstremalna pogoda zwiększa prawdopodobieństwo takich odkryć właśnie wtedy, gdy służby ratunkowe i tak działają pod ogromną presją.