Rosyjska presja na Armenię przynosi odwrotny skutek. Erywań zbliża się do UE

Moskwa przedstawia relacje z UE jako wybór „albo–albo”

Rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow opisuje zwrot Armenii na Zachód nie jako próbę równoważenia wpływów, lecz jako decyzję instytucjonalną. W kwietniu mówił, że Unia Europejska i Euroazjatycka Unia Gospodarcza (EAEU) działają w oparciu o różne „systemy operacyjne”, dlatego Armenia będzie musiała dokonać wyboru, jeśli będzie pogłębiać integrację europejską. W sierpniu Kreml powtórzył ten przekaz, oskarżając armeńskie władze o sztuczne stawianie kraju na rozdrożu między Europą a EAEU.

Presja ma chronić rosyjską pozycję w Armenii. Wydarzenia z 2026 r. pokazują jednak, że Moskwa wciąż potrafi narzucać Erywaniowi koszty gospodarcze, ale coraz słabiej wpływa na jego strategiczny kierunek. Ograniczenia dotyczące armeńskich towarów uderzyły w handel, a jednocześnie zachęciły Armenię do poszukiwania nowych rynków, źródeł finansowania i tras transportowych.

Presja handlowa stała się dla Moskwy testem politycznym

W maju i czerwcu Rosja wprowadziła oraz rozszerzyła ograniczenia dotyczące armeńskiego koniaku, wina, wody mineralnej i produktów rolnych. Utrudniono również tranzyt części armeńskich towarów przez rosyjskie terytorium. Działania te zbiegły się z zabiegami Armenii o bliższe relacje z UE i szerszą presją polityczną ze strony Moskwy, w tym z wezwaniami do przeprowadzenia referendum w sprawie wyboru między członkostwem w UE a pozostaniem w EAEU.

Skala efektu gospodarczego jest znaczna, choć dostępne dane opisują spadek na różne sposoby. Wicepremier Rosji Aleksiej Owerczuk stwierdził, że handel między Rosją a Armenią zmniejszył się mniej więcej o dwie trzecie w porównaniu z 2025 r. i nadal będzie spadać. Z kolei armeńskie dane za okres od stycznia do czerwca wskazują na spadek dwustronnej wymiany o 20,9 proc. rok do roku — z 3,326 mld do 2,63 mld dolarów.

Te liczby nie muszą się wzajemnie wykluczać: pierwsza to szerszy szacunek dotyczący 2026 r., druga obejmuje wyłącznie pierwsze półrocze. Łącznie wskazują na gwałtowne pogorszenie sytuacji, ale nie stanowią jednej ostatecznej miary całorocznego efektu.

Dla Moskwy ograniczenia są dowodem, że Rosja nadal może ukarać armeńskich eksporterów. Dla Erywania ujawniają jednak także ryzyko uzależnienia od jednego dominującego rynku — i dają firmom powód, by przekierowywać handel.

Eksport Armenii do UE rośnie, gdy handel z Rosją słabnie

W pierwszej połowie 2026 r. eksport Armenii do państw UE osiągnął wartość 516 mln dolarów, czyli był o 80 proc. wyższy niż rok wcześniej, gdy wynosił 287 mln dolarów. Wzrost nastąpił w czasie, gdy Rosja stopniowo ograniczała import armeńskich owoców, warzyw, ziół, kwiatów, wody mineralnej, alkoholu, nabiału i produktów rybnych.

Nie oznacza to, że europejskie rynki mogą od razu zastąpić Rosję. Przekierowanie eksportu wymaga nowych rozwiązań logistycznych, spełnienia innych norm, znalezienia odbiorców i zapewnienia finansowania. Pokazuje jednak, że rosyjskie restrykcje nie działają w próżni. Armenia ma dostęp do innego dużego rynku, a UE aktywnie pomaga jej z tego dostępu korzystać.

W lipcu Bruksela zapowiedziała dodatkowe 18 mln euro wsparcia gospodarczego dla Armenii i złagodziła część zasad eksportu armeńskich towarów. Szerszy unijny Plan Odporności i Wzrostu ma wartość 270 mln euro i ma wspierać reformy, inwestycje oraz współpracę m.in. w energetyce, transporcie i sektorze prywatnym. Komisja Europejska zaproponowała także tymczasowe ułatwienia handlowe dla armeńskich produktów w odpowiedzi na zakłócenia.

Powstaje w ten sposób mechanizm, który działa na niekorzyść rosyjskiej strategii: presja Moskwy zwiększa wartość europejskiej pomocy, a europejska pomoc ułatwia Armenii odporność na rosyjską presję.

Telefon Paszyniana do Putina pokazuje zależność, ale także sprzeciw

Lipca rozmowa telefoniczna Paszyniana z Putinem przypomina, że Armenia nie zerwała gospodarczego związku z Rosją. Armeński premier poprosił rosyjskiego prezydenta o pomoc w rozwiązaniu problemu ograniczeń uderzających w armeński eksport. Jednocześnie argumentował, że restrykcje naruszają dwustronne porozumienia oraz ramy prawne EAEU.

To bardziej złożona sytuacja niż prosty geopolityczny rozwód. Armenia chce zachować dostęp do rosyjskiego rynku, ale odrzuca założenie, że dostęp ten powinien zależeć od politycznego podporządkowania. Odwołując się do zasad EAEU, Erywań przedstawia spór jako naruszenie zobowiązań instytucjonalnych, a nie jako uzasadnioną reakcję Moskwy na zbliżenie z Europą.

Ta rozmowa pokazuje więc jednocześnie dwie rzeczy:

• Rosja pozostaje na tyle ważna, że premier Armenii zwrócił się o interwencję bezpośrednio do Putina.
• Wpływ Moskwy nie jest już jednak traktowany jako relacja, w której polecenia trzeba przyjmować bez dyskusji.

Rozmowa nie doprowadziła od razu do rozwiązania sporu eksportowego, a ograniczenia nadal obowiązywały.

Normalizacja w regionie może osłabić rolę Rosji jako pośrednika

Armenia szuka również sposobów na zmniejszenie izolacji poza samą UE. Program rządu Paszyniana na lata 2026–2031 zakłada normalizację stosunków z Azerbejdżanem i Turcją. Armeńscy i tureccy urzędnicy oceniali zarazem, że dialog między oboma państwami jest wystarczająco zaawansowany, by poczynić postępy w kierunku otwarcia granicy. Oba kraje podejmowały też kroki na rzecz bardziej bezpośredniego handlu.

Pełniejsze otwarcie relacji armeńsko-tureckich mogłoby zapewnić alternatywne szlaki i powiązania handlowe. Analitycy RANE oceniają, że odprężenie pozwoliłoby Armenii częściowo ograniczyć zależność od Rosji, choć rosyjski nacisk może ten proces spowalniać.

To ważne, ponieważ rosyjskie wpływy były wzmacniane nie tylko przez więzi gospodarcze Armenii z Moskwą, lecz także przez ograniczone możliwości regionalne Erywania. Jeśli relacje z Turcją i Azerbejdżanem się poprawią, Armenia zyska większą przestrzeń do dywersyfikacji handlu i połączeń transportowych. Nie wyeliminuje to rosyjskich narzędzi nacisku, ale ograniczy zdolność Moskwy do występowania w roli niezbędnego pośrednika w regionie.

Dlaczego Moskwa może nie chcieć wyrzucać Armenii z EAEU

Hasło „wybierzcie” stawia Rosję przed dylematem. Jeśli Moskwa zaakceptuje jednoczesne dążenie Armenii do bliższych więzi z UE i pozostawanie w EAEU, może sprawiać wrażenie, że toleruje model ograniczonego zbliżenia do obu stron — choć publicznie uznaje go za niemożliwy. Jeśli natomiast usunie Armenię z EAEU, sformalizuje zerwanie i straci ważny instytucjonalny kanał wpływu.

Dlatego analitycy uważają pełne usunięcie Armenii za mniej prawdopodobne niż dalsze, choć napięte współistnienie. Carnegie ocenia, że stopniowe przesuwanie się Armenii w stronę Europy będzie trwało po zwycięstwie Paszyniana, ale raczej nie doprowadzi od razu do zerwania z Rosją, ponieważ obie strony nadal czerpią korzyści ze współpracy.

W tym miejscu pole manewru Rosji się kurczy. Ograniczenia handlowe mogą szkodzić armeńskim producentom, ale jednocześnie zwiększają pilność dywersyfikacji. Polityczne groźby zmuszają Erywań do reakcji, lecz mogą wzmacniać wewnętrzne argumenty za ograniczeniem zależności od Moskwy. Wyrzucenie Armenii pozbawiłoby Rosję właśnie tych ram EAEU, które próbuje wykorzystywać jako narzędzie nacisku.

Paradoks rosyjskiej kampanii presji

Pieskow chce przedstawić wybór Armenii jako binarny: Europa albo EAEU. Erywań próbuje natomiast zachować dotychczasowe relacje gospodarcze, zbliżać się do UE i otwierać dodatkowe kanały regionalne.

Taka strategia balansowania może nie być możliwa w nieskończoność. Systemy celne UE i EAEU są strukturalnie niekompatybilne, co mówił również Putin. Rosyjska presja gospodarcza może jednak przyspieszać powstawanie warunków, w których Armenia będzie mogła dokonać bardziej niezależnego wyboru.

Rosja nadal potrafi narzucać Armenii realne koszty, a europejski kurs Erywania pozostaje niepewny. Według doniesień z lipca Armenia nie złożyła jeszcze formalnego wniosku o członkostwo w UE. Trafniejszym opisem rosyjskiej pozycji nie jest więc utrata znaczenia, lecz malejąca skuteczność: Moskwa wciąż ma narzędzia nacisku, ale stają się one coraz droższe, mniej przewidywalne i coraz częściej skłaniają byłego sojusznika ku alternatywom, które Rosja chciałaby odrzucić.