Jak susza i fale upałów zmieniają rolnictwo w Europie

Europa przeżywa w 2026 roku poważny, wciąż rozwijający się wstrząs rolniczy. Najpierw miesiącami brakowało deszczu, a następnie kontynent nawiedziły kolejne, silne fale upałów. Niedobór opadów zmniejszył wilgotność gleby i przepływy w rzekach, natomiast wysoka temperatura przyspieszyła parowanie oraz zwiększyła stres wodny roślin w kluczowych fazach rozwoju — między innymi podczas kwitnienia i nalewania ziarna. W sierpniu oficjalny monitoring wskazywał na dalsze pogarszanie się sytuacji w dużej części Europy. Loara, Pad, Ren i Dunaj osiągnęły rekordowo niski poziom.

Dane pokazują poważny kryzys, ale nie pozwalają jeszcze podać ostatecznej wartości zbiorów, całkowitych strat gospodarczych dla Europy ani wiarygodnej liczby zgonów przypisanych upałom w całym sezonie.

Mniejsze plony i coraz mniej wody

Upały skróciły okres nalewania ziarna zbóż ozimych i przyspieszyły żniwa. Pod koniec lipca prognozy UE obniżono dla zbóż ozimych o 1–4%, a przewidywany wynik dla wszystkich zbóż był o 1% niższy od średniej z ostatnich pięciu lat. Uprawy jare i letnie znalazły się pod dodatkową presją: wyjątkowo wysoka temperatura, niedostatek deszczu, wyschnięta gleba i problemy z kwitnieniem doprowadziły do obniżenia prognoz plonów, szczególnie kukurydzy ziarnowej.

Kryzys nie ogranicza się do pól. Rekordowo niski poziom Loary, Padu, Renu i Dunaju utrudniał nawadnianie, żeglugę śródlądową, produkcję energii i funkcjonowanie ekosystemów. Niski stan wód zakłócał także działalność rolniczą i przemysłową w kilku państwach.

Francja: kukurydza i warzywa pod silną presją

Francja stała się jednym z najważniejszych ognisk kryzysu rolniczego. Monitoring suszy prowadzony na poziomie UE wykazał, że wraz z utrzymywaniem się skąpych opadów ostrzegawcze warunki rozszerzały się na dużą część kraju.

Według analiz francuska produkcja kukurydzy może spaść nawet o połowę, co oznaczałoby najmniejsze zbiory od 1976 roku. Pod koniec lipca Komisja Europejska obniżyła prognozę zbiorów kukurydzy w UE w sezonie 2026/27 do 51,9 mln ton — najniższego poziomu od 2007 roku.

Francuscy producenci warzyw informowali o dużych stratach w porównaniu ze standardową produkcją:

• cukinia: około 25% mniej;
• sałata: około 35% mniej;
• groszek: około 40% mniej;
• brokuły: około 60% mniej;
• karczochy: od 50% do 100% mniej.

Są to szacunki przekazywane przez producentów i przedstawicieli branży, a nie końcowy, ogólnokrajowy audyt rządowy.

Na dotkniętych obszarach Francja wprowadziła ograniczenia zużycia wody. Twierdzenia o powszechnym wyczerpaniu wód podziemnych w całym kraju wymagają jednak danych z konkretnych regionów i dorzeczy. Dostępne źródła potwierdzają poważny deficyt wody, ale nie jednolity stan wszystkich francuskich warstw wodonośnych.

Francuski sektor warzywny określano w doniesieniach jako znajdujący się w „historycznym kryzysie”. Dostępne materiały nie potwierdzają jednak, że francuski rząd formalnie ogłosił ogólnokrajowy „głęboki kryzys” pod taką nazwą.

Włochy: alarm w dorzeczu Padu

Włochy należały do obszarów dotkniętych krytyczną suszą. Zarząd dorzecza Padu wydał ostrzeżenie o suszy wysokiego stopnia, gdy poziom wody w alpejskich jeziorach spadał.

To szczególnie istotne, ponieważ dorzecze Padu ma znaczenie dla rolnictwa, transportu, ekosystemów i wielu innych aktywności zależnych od wody. Często przywoływana kwota ponad 3 mld euro strat włoskiego rolnictwa powinna być traktowana ostrożnie: dostępne dowody nie wskazują, że jest to ostateczna, niezależnie zweryfikowana suma.

Wielka Brytania sięga po import

Pod koniec lipca warunki suszy pogorszyły się w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Brytyjskie supermarkety, puby i restauracje miały kupować sałatę oraz brokuły w Hiszpanii, choć zwykle był to okres krajowej produkcji. Ceny hurtowe pomidorów wzrosły o ponad 60%, sałaty lodowej o 90%, a ziemniaków o ponad 40%.

Zbiory groszku w Anglii były według doniesień o jedną trzecią mniejsze, a wyjątkowo gorąca i sucha pogoda doprowadziła do najwcześniejszych brytyjskich żniw zbóż od co najmniej 20 lat. Dostępne źródła nie potwierdzają jednak mocniejszego twierdzenia, że rok 2026 przyniósł Wielkiej Brytanii najgorsze zbiory zbóż od 1984 roku. Nie wynika z nich również, że pakiet wsparcia o wartości 65 mln funtów był nowym, specjalnym programem pomocowym związanym z suszą w 2026 roku.

Dlaczego brak deszczu i upały wzajemnie się wzmacniały?

Kolejność zdarzeń miała znaczenie. To niedobór opadów był głównym źródłem suszy: zaburzył bilans wodny, obniżył wilgotność gleby i zmniejszył przepływy rzeczne. Fale upałów spotęgowały szkody, zwiększając parowanie i zapotrzebowanie roślin na wodę, a jednocześnie skracając czas potrzebny uprawom na prawidłowy rozwój.

Według analiz atrybucyjnych wywołane przez człowieka globalne ocieplenie sprawiło, że susza wzmocniona upałami stała się bardziej prawdopodobna i bardziej dotkliwa. Jedna z analiz wykazała, że susza uznana obecnie za ekstremalną w zachodniej Europie byłaby umiarkowana w świecie sprzed kryzysu klimatycznego.

Nie należy przedstawiać El Niño jako udowodnionej głównej przyczyny europejskiej suszy w 2026 roku. Dostępne źródła wymieniają to zjawisko jako możliwy czynnik tła — obok zmian w położeniu prądu strumieniowego i wyjątkowo ciepłych oceanów — ale nie dowodzą, że to ono wywołało konkretny kryzys w Europie.

Ceny żywności, import i gospodarka

Pierwsze skutki ekonomiczne pojawiły się w postaci mniejszej produkcji rolnej, pogorszenia jakości plonów, ograniczeń w nawadnianiu oraz wyższych kosztów ponoszonych przez rolników i ubezpieczycieli. Europejscy odbiorcy coraz częściej musieli sięgać po import między innymi kukurydzy i warzyw. Potencjalny niedobór francuskiej kukurydzy może zwiększyć zapotrzebowanie UE na dostawy z zagranicy.

Import pomaga uzupełnić lokalne braki, ale nie jest pełnym zabezpieczeniem, gdy upały i niedobory wody dotykają kilku regionów produkujących jednocześnie. Seria słabych sezonów oznaczałaby mniejsze krajowe bufory bezpieczeństwa, większą wrażliwość na światowe ceny surowców rolnych oraz silniejszą presję na opłacalność gospodarstw.

Jedno z szacunków wskazywało, że susza może obniżyć produkt krajowy brutto UE w 2026 roku o 1%, czyli o około 180 mld euro. To modelowana prognoza banku Triodos przywołana przez France 24, a nie zmierzona końcowa strata. Nie należy mylić jej z audytowanym bilansem szkód wywołanych przez suszę.

Wcześniejsza prognoza dotycząca samej czerwcowej fali upałów mówiła o 9 mln ton utraconej produkcji zbóż i 2 mld euro utraconych przychodów rolników. Ta kwota również była szacunkiem sporządzonym w trakcie sezonu, zanim znane były ostateczne wyniki.

Pożary i zgony związane z upałami

Wysuszona roślinność i ekstremalne temperatury stworzyły warunki sprzyjające wyjątkowo groźnym pożarom w całej Europie. Wspólnotowe Centrum Badawcze Komisji Europejskiej powiązało pogłębiającą się suszę i rekordowe upały z bardzo niskim poziomem rzek oraz nadzwyczajnym ryzykiem pożarowym.

Upały stanowiły także poważne obciążenie dla zdrowia publicznego. W doniesieniach pojawiały się informacje o tysiącach dodatkowych lub prognozowanych zgonów związanych z wysoką temperaturą, ale dostępne tutaj dowody nie pozwalają ustalić wiarygodnej, końcowej liczby zgonów przypisanych kryzysowi w całej Europie w 2026 roku.

Co to oznacza dla bezpieczeństwa żywnościowego?

Najmocniejszy wniosek nie brzmi: Europa wkrótce zostanie bez jedzenia. Chodzi raczej o to, że powtarzające się gorące i suche sezony mogą stopniowo zmniejszać margines bezpieczeństwa europejskiego rolnictwa:

• zbiory stają się mniejsze i mniej przewidywalne;
• rolnictwo, transport i energetyka konkurują o coraz bardziej ograniczone zasoby wody;
• ceny żywności silniej reagują na pogodowe wstrząsy;
• rolnicy ponoszą większe ryzyko dochodowe, jakościowe i ubezpieczeniowe;
• wraz ze spadkiem krajowej produkcji rośnie zależność od importu;
• jednoczesne zakłócenia w europejskich i światowych regionach rolniczych stają się bardziej dotkliwe.

Region Morza Śródziemnego jest szczególnie narażony na długoterminowe spadki wydajności rolnictwa. Oceny ryzyka suszy wskazują, że w obecnych warunkach klimatycznych potencjalne redukcje plonów mogą być znaczne.

Doświadczenia Europy z 2026 roku pokazują więc mechanizm nakładających się kryzysów: niedobór opadów może rozpocząć problem, ekstremalne upały go pogłębiają, a niski poziom wód przenosi skutki z pól do sklepów, transportu, energetyki i zdrowia publicznego.