Iran odrzuca roszczenia USA do Ormuzu i ostrzega przed ostrą reakcją

Najważniejsze słowa generała Hatamiego

Amir Hatami, dowódca irańskiej armii w stopniu generała majora, odrzucił twierdzenia prezydenta USA Donalda Trumpa, że Stany Zjednoczone mają „całkowitą kontrolę” nad Cieśniną Ormuz i mogłyby przejąć ten szlak po pokonaniu Iranu.

W wystąpieniu cytowanym 16 sierpnia, a szeroko relacjonowanym 17 sierpnia 2026 r., Hatami powiedział, że amerykańskie siły nie będą mogły wrócić do swojej wcześniejszej pozycji w cieśninie, Zatoce Perskiej ani Zatoce Omańskiej. Irańskie media przedstawiły jego słowa jako deklarację, że Waszyngton nie ma już prawa ani zgody na dostęp do tych akwenów.

Generał ostrzegł również, że każda próba ogłoszenia Ormuzu terytorium USA, jego aneksji lub przejęcia kontroli nad cieśniną byłaby poważnym błędem i wywołałaby zdecydowaną odpowiedź Iranu. Jedna z relacji przytoczyła jego słowa: „To jest Iran i ma obrońców, którzy połamią wam nogi”. Inne źródło opisało ostrzeżenie jako zapowiedź „ogromnego błędu” nawet w przypadku żartów o aneksji. Dostępne materiały nie potwierdzają jednak jednej, ustandaryzowanej angielskiej formuły „crushing response” — należy ją traktować jako charakterystykę groźby, a nie oficjalną nazwę lub formalną deklarację operacyjną.

Co dokładnie oznacza stanowisko Teheranu?

Wypowiedź Hatamiego można sprowadzić do trzech głównych punktów:

• Brak powrotu do wcześniejszego status quo: amerykańskie bazy i siły nie mają odzyskać swojej poprzedniej regionalnej roli.
• Brak uznawanego przez Iran prawa USA do przepływu: według irańskich komunikatów Waszyngton nie ma już prawa wchodzić do Zatoki Perskiej, Zatoki Omańskiej ani Cieśniny Ormuz.
• Opór wobec próby przejęcia cieśniny: Iran deklaruje, że będzie bronił swojej pozycji „z całą siłą” i za wszelką cenę.

To deklaracje dotyczące stanowiska politycznego i wojskowego Iranu. Same wypowiedzi Hatamiego nie zmieniły międzynarodowego statusu prawnego cieśniny ani nie przeniosły nad nią suwerenności na Iran czy Stany Zjednoczone.

Dlaczego Ormuz jest dla Iranu „danym przez Boga atutem”?

Hatami określił Cieśninę Ormuz jako „dany przez Boga geopolityczny atut” Iranu. Według jego słów wojna uruchomiła strategiczny potencjał, który wcześniej istniał, ale nie był wykorzystywany w takim stopniu.

W irańskiej narracji Ormuz nie jest wyłącznie szlakiem morskim. To również narzędzie nacisku na gospodarcze i dyplomatyczne koszty konfliktu. Hatami przekonywał, że utrzymanie tej dźwigni jest konieczne, aby zakończyć wojnę i usunąć zagrożenie jej dalszego trwania.

To wyjaśnia, dlaczego Teheran odrzuca prosty powrót do układu sprzed wojny. Przed rozpoczęciem konfliktu statki handlowe mogły korzystać z cieśniny bez obecnego systemu irańskich zezwoleń i opłat. Iran chce obecnie odgrywać bardziej bezpośrednią rolę w decydowaniu o tym, kto może przepłynąć i na jakich warunkach.

Jak wyglądała kontrola cieśniny po rozpoczęciu wojny?

Według dostępnych raportów irański model łączył ograniczony dostęp, planowane opłaty oraz polityczną weryfikację statków. W komunikacie przypisywanym irańskiemu Urzędowi Cieśniny Zatoki Perskiej wskazano, że jednostka potrzebuje ważnego zezwolenia na przepłynięcie. Urząd zastrzegł też możliwość wprowadzenia dodatkowych opłat związanych z ubezpieczeniem.

Inne doniesienia mówiły o planach pobierania około 5–7 proc. wartości ładunku za przeprawę. Rozpatrywany w Iranie projekt miał zakazywać przepływu statkom powiązanym ze Stanami Zjednoczonymi, Izraelem i innymi „wrogimi państwami”. Za naruszenie zasad mogła grozić kara sięgająca 20 proc. wartości ładunku.

Ważne jest jednak rozróżnienie między projektem a obowiązującą praktyką. Źródła potwierdzają istnienie irańskich planów, komunikatów i zgłaszanych zasad egzekwowania kontroli, ale nie dowodzą, że każda proponowana opłata, kara i forma wykluczenia była jednolicie stosowana wobec całej żeglugi.

Dlaczego rozmowy z Omanem nie doprowadziły do pełnego otwarcia Ormuzu?

Iran i Oman były — według doniesień — blisko porozumienia w sprawie nowych korytarzy żeglugowych przez cieśninę. Teheran wielokrotnie zaznaczał jednak, że ustalenie sposobu zarządzania trasami nie oznacza automatycznego otwarcia całego szlaku.

Iran uzależniał wznowienie swobodnej żeglugi od szerszych działań USA, w tym zniesienia blokady morskiej, zakończenia sankcji, wycofania amerykańskich sił oraz wypłaty odszkodowań za szkody wojenne. Waszyngton domagał się natomiast niezakłóconego przepływu handlowego, a Trump dodatkowo żądał, by Iran wypłacił odszkodowania osobom poszkodowanym w wyniku wojen, ataków i protestów.

W efekcie pozostały dwa odrębne problemy:

1. Czy Iran i Oman mogą uzgodnić techniczne zasady prowadzenia statków? Doniesienia wskazywały, że w tej sprawie poczyniono postępy.
2. Czy Iran i USA zgodzą się na szersze warunki polityczne pełnego otwarcia cieśniny? Teheran odpowiadał, że nie bez dodatkowych ustępstw, przez co zasadniczy impas pozostał nierozwiązany.

Reakcja rynku ropy

Najlepiej udokumentowanym skutkiem napięcia była reakcja rynku naftowego. Ograniczony lub wstrzymany ruch tankowców zwiększał obawy o globalną podaż, a malejące nadzieje na szybkie porozumienie dyplomatyczne dodatkowo podnosiły presję na ceny.

Reuters podał, że w jednej z sesji ropa zdrożała o około 5 proc., gdy żądania Iranu i USA zmniejszyły szanse na szybkie otwarcie cieśniny. 17 sierpnia ropa Brent zakończyła sesję 2,35 dolara wyżej, czyli 2,65 proc. wzrostem, na poziomie 90,87 dolara za baryłkę. Inwestorzy reagowali na obawy o dostawy oraz zastój w rozmowach.

„The Wall Street Journal” również informował o wzroście kontraktów na ropę przy ograniczonym ruchu morskim. Dostępne materiały nie zawierają jednak wystarczająco wiarygodnych i precyzyjnych danych dotyczących jednodniowych zmian cen złota, giełd azjatyckich czy indeksu S&P 500. Nie należy więc przypisywać tym aktywom konkretnych wyników na podstawie przedstawionych źródeł.

Sankcje i groźba dalszej eskalacji

Spór o Ormuz toczył się równolegle z oczekiwaniami na zaostrzenie amerykańskiej presji gospodarczej. Reuters informował, że administracja Trumpa przygotowywała działania, które sekretarz skarbu Scott Bessent określił jako wyjątkowo surowe. Irańscy przywódcy obawiali się, że dalsze sankcje pogłębią problemy gospodarcze i mogą ponownie wywołać niepokoje społeczne.

W osobnej relacji Reuters podał, że wysoki rangą irański urzędnik mówił o możliwym przejściu do „w pełni ofensywnej” postawy, jeśli tymczasowe porozumienie nie zostanie wdrożone, a dyplomacja zawiedzie. W raporcie pojawiła się również groźba operacji mającej przełamać amerykańską blokadę morską. Ponieważ była to relacjonowana wypowiedź urzędnika, a nie w pełni udokumentowana, publiczna zmiana polityki, należy przedstawiać ją jako zgłaszaną groźbę, a nie potwierdzoną decyzję operacyjną.

Ta sama ostrożność dotyczy doniesień o konkretnych przekierowaniach statków przez Centralne Dowództwo USA, ich unieruchamianiu i wejściach na pokład, a także o potwierdzonej, skoordynowanej irańskiej ofensywie. Dostarczony materiał nie niezależnie potwierdza wszystkich tych szczegółów.

Co oznacza pomysł Trumpa, by uznać Ormuz za terytorium USA?

Pomysł Donalda Trumpa, by ogłosić Cieśninę Ormuz terytorium Stanów Zjednoczonych, był elementem politycznej konfrontacji o kontrolę nad tym szlakiem. Prezydent USA apelował również, by Amerykanie zaakceptowali wyższe ceny benzyny, przedstawiając koszty paliwa jako cenę powstrzymywania Iranu i niedopuszczenia do zdobycia przez ten kraj broni jądrowej.

Sama wypowiedź prezydenta nie zmieniłaby jednak suwerenności nad cieśniną ani jej statusu w prawie międzynarodowym. Odpowiedź Hatamiego dotyczyła więc zarówno praktycznego pytania o kontrolę nad żeglugą, jak i politycznej sugestii, że Waszyngton mógłby jednostronnie zawłaszczyć strategiczny szlak.

Spór pozostaje nierozstrzygnięty

Iran twierdzi, że Ormuz stał się trwałą strategiczną dźwignią i nie wróci do przedwojennego statusu. Stany Zjednoczone odrzucają z kolei system, w którym Teheran miałby nieograniczoną kontrolę nad komercyjnym przepływem statków.

Dopóki te stanowiska nie zostaną pogodzone, Cieśnina Ormuz pozostanie jednocześnie wąskim gardłem światowej żeglugi, źródłem ryzyka dla rynków energii i najważniejszym instrumentem negocjacyjnym w szerszym konflikcie Iranu z USA.