Koniec rozejmu USA–Iran pogłębia kryzys w cieśninie Ormuz

Wygaśnięcie rozejmu USA–Iran nie doprowadziło do prostego powrotu do stołu negocjacyjnego. 60-dniowy okres rozmów przewidziany w memorandum z 17 czerwca zakończył się 17 sierpnia bez formalnego nowego porozumienia. Waszyngton i Teheran nadal dzieli stanowisko wobec irańskiego programu nuklearnego oraz zasad przepływu statków przez cieśninę Ormuz.

W efekcie powstał otwarty kryzys, w którym dyplomacja, bezpieczeństwo morskie i rynki energii są ze sobą ściśle powiązane. Tymczasowe rozwiązanie mające umożliwić żeglugę nie zostało zastąpione trwałymi regułami, a ryzyko przestało dotyczyć wyłącznie relacji dwustronnych.

Dyplomacja straciła główny bezpiecznik

Prezydent Donald Trump powiedział, że Stany Zjednoczone nie zabiegają o przedłużenie tymczasowych ustaleń, i wykluczył kontynuowanie rozejmu na omawianych warunkach. Iran z kolei utrzymywał, że bezpiecznego przepływu przez Ormuz nie można oddzielić od szerszego sporu politycznego, a negocjacje z Waszyngtonem nie zostały wznowione.

Obie strony pozostają więc bez uzgodnionego mechanizmu reagowania na naruszenia i zapobiegania temu, by pojedynczy incydent przerodził się w szerszą eskalację. Wcześniejsze propozycje pokazywały też skalę rozbieżności. Iran dążył do rozwiązania dającego mu kontrolę lub wpływ na wybrane trasy, podczas gdy USA odrzucały wszelkie zgody, opłaty i inne utrudnienia w żegludze.

Szczególnie delikatna stała się rola Omanu. Teheran rozmawiał z Maskatem o możliwych tymczasowych zasadach transportu morskiego, ale Trump zagroził Omanowi, jeśli ten miałby przeszkadzać amerykańskim działaniom dotyczącym cieśniny. Nawet jeśli groźba nie doprowadzi do działań wojskowych, może osłabić jeden z niewielu regionalnych kanałów, które potencjalnie pomagają utrzymać komunikację.

Statki handlowe pozostają bezpośrednio zagrożone

Skutki dla żeglugi były widoczne jeszcze przed upływem terminu rozejmu. Brytyjska agencja United Kingdom Maritime Trade Operations poinformowała, że statek towarowy został trafiony przez niezidentyfikowany pocisk podczas opuszczania cieśniny. Uszkodzona została maszynownia, a jeden z członków załogi odniósł obrażenia.

Ruch morski gwałtownie się zmniejszył. Według danych Kpler cytowanych w relacjach medialnych w jedną z sobót przez cieśninę przepłynęło tylko pięć statków, w porównaniu z 31 w poprzedni weekend. To poważne zakłócenie operacyjne, choć dostępne informacje nie dowodzą, że Ormuz został formalnie i całkowicie zamknięty.

Dla armatorów i operatorów ładunków największym problemem jest niepewność. Statki mogą zostać zaatakowane, przechwycone, opóźnione albo skierowane na dłuższe trasy. Mogą też oczekiwać na zapewnienia dotyczące bezpieczeństwa. Ubezpieczyciele i uczestnicy rynku muszą uwzględniać wyższe składki za ryzyko wojenne oraz możliwość, że tymczasowe ograniczenia przerodzą się w długotrwałą przerwę w transporcie.

Rynki ropy zakładają dłuższy kryzys

Ceny ropy zareagowały na połączenie ataków na tankowce, impasu dyplomatycznego i ograniczeń w ruchu przez Ormuz. 14 sierpnia kontrakty na ropę Brent zamknęły się na poziomie 88,52 dolara za baryłkę, a późniejsze doniesienia rynkowe wskazywały na notowania w okolicach 89 dolarów lub powyżej tej granicy.

Reuters informował 18 sierpnia, że rynek ropy coraz wyraźniej zachowuje się tak, jakby zakłócenia dostaw z Bliskiego Wschodu mogły stać się nową rzeczywistością, a nie krótkotrwałym szokiem. To ważna zmiana: wpływ na ceny zależy nie tyle od samej daty wygaśnięcia rozejmu, ile od tego, czy statki będą mogły bezpiecznie wrócić do normalnego ruchu.

Dłuższe zakłócenia mogłyby podnieść koszty paliwa, frachtu i ubezpieczeń, a w konsekwencji odbić się na energochłonnych gałęziach przemysłu, petrochemii i gospodarkach zależnych od importu energii. Ostateczny wpływ na inflację i wzrost gospodarczy pozostaje jednak niepewny. Będzie zależeć od długości kryzysu, poziomu zapasów, dostępności alternatywnych tras i źródeł dostaw oraz tempa odbudowy żeglugi handlowej.

Rośnie ryzyko szerszej eskalacji

Kryzys obejmuje już więcej niż USA i Iran. Państwa Zatoki znajdują się pod presją, rola mediacyjna Omanu jest zagrożona, a statki handlowe z wielu krajów są narażone na incydenty na strategicznym szlaku. Trafienie w jednostkę, przechwycenie przez marynarkę wojenną, próba blokady albo działanie regionalnych sojuszników stron mogłyby uruchomić nowy cykl eskalacji.

W krótkim terminie bardziej prawdopodobna jest dalsza zmienność niż trwałe porozumienie. Wiarygodne ustalenia dotyczące dostępu do cieśniny mogłyby otworzyć drogę do powrotu do negocjacji, ale wymagałoby to od obu stron zaakceptowania egzekwowalnych zasad przepływu oraz odtworzenia kanału rozmów politycznych. Do tego czasu wygaśnięcie rozejmu oznacza słabszą dyplomację, mniej przewidywalną żeglugę i większą wrażliwość rynków energii na każdy incydent wokół Ormuzu.