Pakt z Mekki: Dlaczego eksperci wątpią w „islamskie NATO” i co to oznacza dla Izraela, Iranu i USA

7 sierpnia 2026 roku Arabia Saudyjska, Turcja i Pakistan podpisały w świętym muzułmańskim mieście Mekka Porozumienie Obronne z Mekki, zobowiązując się, że zbrojny atak na jednego z nich będzie traktowany jako atak na wszystkich trzech . Pakt – podpisany przez księcia koronnego Muhammada bin Salmana, prezydenta Recepa Tayyipa Erdogana i premiera Shehbaza Sharifa – od razu porównano do Artykułu 5 NATO i ochrzczono mianem „islamskiego NATO” . Jednak bliższe przyjrzenie się treści umowy, interesom strategicznym jej członków oraz reakcjom Izraela i Stanów Zjednoczonych ukazuje bardziej skomplikowany obraz: defensywne zabezpieczenie zrodzone ze wspólnego niepokoju, a nie spójny sojusz militarny .

Obawy Izraela: „Sojusz wymierzony w Izrael”

Izrael nie wydał oficjalnego stanowiska w sprawie Paktu z Mekki, ale wysocy rangą urzędnicy wyrazili głębokie zaniepokojenie w nieoficjalnych rozmowach. Jeden z nich powiedział portalowi Ynet, że „to sojusz wymierzony w Izrael” i ostrzegł, że Egipt może do niego dołączyć, co sprowadziłoby wrogie siły na granice Izraela . Izraelscy analitycy postrzegają trójstronny blok – łączący strażnika najświętszych miejsc islamu, jedyne muzułmańskie państwo z bronią jądrową i członka NATO – jako sunnicką oś, która może przyjąć wrogą postawę wobec Izraela i podważyć jego ekspansję w regionie .

Jeruzalem jest szczególnie zaniepokojone udziałem Turcji, którą Al Jazeera określa jako „kolejnego nemesis Izraela w kolejce” . Pakt komplikuje również długoterminowy cel Izraela, jakim jest normalizacja stosunków z Arabią Saudyjską w ramach Porozumień Abrahamowych. Zawierając sojusz wojskowy z Turcją i Pakistanem – oboma w napiętych lub wrogich relacjach z Izraelem – Arabia Saudyjska utrudniła sobie politycznie normalizację, przynajmniej w krótkiej perspektywie .

Dlaczego eksperci są sceptyczni wobec etykiety „islamskie NATO”

Pomimo stylizacji na Artykuł 5 NATO, szerokie grono analityków twierdzi, że Pakt z Mekki jest daleki od prawdziwego „islamskiego NATO” z kilku strukturalnych powodów:

• Brak zintegrowanego dowództwa i wspólnych sił. W przeciwieństwie do NATO, które ma ujednoliconą strukturę dowodzenia, stałe siły i szczegółowe plany operacyjne, Pakt z Mekki to deklaracja polityczna bez konkretów dotyczących zobowiązań, rozmieszczenia wojsk czy obowiązków obronnych . Sam tekst porozumienia nie zawiera wiążącego mechanizmu .
• Brak stałych instytucji. NATO opiera się na stałym sekretariacie, wspólnych budżetach, ujednoliconym sprzęcie i dziesięcioleciach prawa traktatowego. Pakt z Mekki nie ma tej infrastruktury . (Turcja poinformowała, że pakt powoła komitet ministerialny i sekretariat generalny z siedzibą w Arabii Saudyjskiej, ale szczegóły są skąpe .)
• Rozbieżne interesy strategiczne. Turcja, członek NATO, koncentruje się na grupach kurdyjskich i wschodnim Morzu Śródziemnym; Arabia Saudyjska, klient bezpieczeństwa USA, martwi się Iranem i atakami Huti; Pakistan zaś skupia się na Indiach. Te rozbieżne agendy sprawiają, że wspólne działanie jest mało prawdopodobne .
• Cienkie uzasadnienie religijne. Sygnatariusze to kraje z przewagą sunnitów, ale pakt wyklucza inne wielkie muzułmańskie potęgi, jak Indonezja, Egipt i Iran (szyicki). Siłą napędową jest wspólny niepokój o wojnę Iran-Izrael, a nie panislamska jedność .
• Brak wspólnej oceny zagrożeń. Członkowie NATO wspólnie definiują zagrożenia i protokoły reakcji. Priorytety zagrożeń państw Paktu z Mekki są różne, co sprawia, że nie wiadomo, kiedy klauzula o kolektywnej obronie zostałaby uruchomiona .

Analitycy Ynet i FirstPost opisują pakt jako „defensywne zabezpieczenie zrodzone ze wspólnego niepokoju” i „sojusz na papierze”, a nie agresywną superoś szykującą się do podboju .

Szerszy przekaz strategiczny dla Stanów Zjednoczonych

Najważniejszym skutkiem Paktu z Mekki może być jego przesłanie do Waszyngtonu. Wszyscy trzej sygnatariusze to tradycyjni partnerzy Ameryki – Arabia Saudyjska to wieloletni klient bezpieczeństwa, Turcja członek NATO, a Pakistan główny sojusznik spoza NATO – a jednak zdecydowali się sformalizować trójstronny pakt obronny poza ramami amerykańskimi . Moment jest kluczowy: porozumienie podpisano podczas eskalacji kampanii wojskowej USA-Izrael przeciwko Iranowi, która sprowadziła irański ogień rakietowy na obiekty naftowe w Zatoce Perskiej i zdestabilizowała region .

• „Możemy działać bez was.” Pakt pokazuje, że Rijad, Ankara i Islamabad nie ufają już wyłącznie amerykańskim gwarancjom bezpieczeństwa i budują własną strukturę odstraszania .
• Sprzeciw wobec unilateralizmu USA-Izrael. Izraelscy obserwatorzy powiedzieli JNS, że pakt „omija Stany Zjednoczone i Izrael” i sygnalizuje powstanie sunnickiej osi, która widzi siebie jako własnego gwaranta bezpieczeństwa .
• Presja na dyplomację USA. Porozumienie komplikuje amerykańskie wysiłki na rzecz normalizacji stosunków saudyjsko-izraelskich. Arabia Saudyjska związała się teraz militarnie z Turcją i Pakistanem, które mają napięte relacje z Izraelem .
• Sygnał realnej zmiany kursu. Reuters i Foreign Policy zauważają, że trzy kraje są „zaniepokojone regionalnym konfliktem” i sygnalizują koniec ery wyłącznego polegania na amerykańskim patronacie bezpieczeństwa . Jak podsumował to The Wall Street Journal: „Kiedy supermocarstwo szamoce się, regionalne mocarstwa zaczynają organizować się same” .

Wnioski: Więcej symbolu niż substancji – na razie

Porozumienie Obronne z Mekki jest znaczącym wydarzeniem dyplomatycznym, odzwierciedlającym zmieniający się krajobraz bezpieczeństwa na Bliskim Wschodzie. Jednak nazywanie go „islamskim NATO” przecenia jego możliwości. Paktowi brakuje instytucjonalnego kręgosłupa, wspólnego postrzegania zagrożeń i planowania operacyjnego, które czynią NATO funkcjonalnym. Na razie najlepiej rozumieć go jako sygnał polityczny – dla Izraela, Iranu, a przede wszystkim dla Stanów Zjednoczonych – że trzej kluczowi sunniccy sojusznicy są gotowi zabezpieczyć swoje interesy i eksplorować kolektywne ustalenia bezpieczeństwa poza amerykańskim parasolem. To, czy pakt przekształci się w coś bardziej znaczącego, zależy od tego, czy jego członkowie zdołają przezwyciężyć rozbieżne interesy i zbudować infrastrukturę, która zamieni deklarację w realną obronę.