Nauka nie jest mniej innowacyjna. Słynne badanie z 2023 roku opierało się na błędzie w kodzie

W sierpniu 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie Nature ukazała się publikacja, która wstrząsnęła światem nauki – nie ze względu na nowe odkrycie, ale dlatego, że skutecznie podważyła wyniki innego, szeroko komentowanego artykułu.

Chodzi o badanie Holsta i in. pt. „Dataset artefacts can partially drive the measured decline in disruption” (DOI: 10.1038/s41586-026-10787-y). Jego autorami są Vincent Holst, Andres Algaba, Floriano Tori, Sylvia Wenmackers i Vincent Ginis – naukowcy z Vrije Universiteit Brussel (VUB) i KU Leuven.

Co zakładało oryginalne badanie?

W 2023 roku zespół Park, Leahey i Funk opublikował w Nature przełomową analizę, według której nauka i technologia stają się z dekady na dekadę mniej „przełomowe” (ang. disruptive). Autorzy przeanalizowali dziesiątki milionów publikacji i patentów, by stwierdzić, że coraz mniej prac zmienia bieg całych dziedzin nauki.

Gdzie tkwił błąd?

Zespół z Belgii wykazał, że główny wniosek opierał się na dwóch poważnych problemach technicznych:

1. Bug w oprogramowaniu do wizualizacji – wersja biblioteki graficznej używana przez autorów nie wyświetlała w histogramach prac, które uzyskały maksymalny wskaźnik „przełomowości”.
2. Niekompletne dane w bazie Web of Science – starsze rekordy z lat 1945-1960 często w ogóle nie zawierały listy cytowanych publikacji. Dla systemu taka praca – z zerową liczbą odnośników – automatycznie stawała się „maksymalnie przełomowa”.

Z czasem bazy danych poprawiły jakość, więc takich fałszywych maksimów było coraz mniej. To sztucznie wykreowało wrażenie, że spada odsetek prawdziwie innowacyjnych badań. Po odfiltrowaniu błędnych rekordów spadek zniknął w 93%.

32 miesiące czekania na publikację

Naukowcy z VUB i KU Leuven zgłosili swoją krytykę do Nature już w październiku 2023 roku. Redakcja opublikowała ją dopiero 32 miesiące później – w sierpniu 2026 roku.

W tym czasie:

• Oryginalny artykuł doczekał się ponad 1000 nowych cytowań .

• Wykorzystano go w co najmniej 16 dokumentach dotyczących polityki naukowej .

• Nature publikowało redakcyjne komentarze i teksty popularnonaukowe oparte na błędnych wnioskach .

• Vincent Ginis, główny badacz, skomentował: „Bug w oprogramowaniu został naprawiony przez społeczność open-source w ciągu kilku miesięcy. Korekta naukowa zajęła lata. Przez cały ten czas regulamin pisma zabraniał nam rozmawiać z prasą”.

Co na to autorzy oryginału?

Twórcy badania z 2023 roku opublikowali w tym samym numerze Nature swoją odpowiedź. Utrzymują, że nawet po odrzuceniu prac z zerową liczbą cytowań spadek przełomowości jest statystycznie i praktycznie istotny – porównywalny do różnicy między przeciętnym artykułem a pracą noblisty.

Z kolei zespół Holsta odpowiada, że gdy ograniczy się analizę do prac z co najmniej 10 odnośnikami, w danych widać nawet niewielki wzrost przełomowości. Ich zdaniem sam wskaźnik CD index jest zbyt zawodny, by wyciągać na jego podstawie ostateczne wnioski o trendach w nauce.

Znaczenie dla polityki naukowej

Sprawa ma wymiar wykraczający poza akademicką dyskusję. Oryginalne badanie wywołało ponad 300 artykułów w mediach na całym świecie i wpłynęło na decyzje dotyczące finansowania badań.

• Autorzy rebuttalu są jednoznaczni: „Metodologia i wnioski z 2023 roku nie stanowią solidnej podstawy dla polityki naukowej”.

Przypadek ten unaocznia słabość mechanizmów samokorekty w nauce: błąd w kodzie naprawiono szybko, ale oficjalna korekta naukowa trwała prawie trzy lata. W tym czasie błędne wnioski ukształtowały publiczną narrację o „spowolnieniu innowacji” i realnie wpłynęły na decyzje polityków.