Armenia i Rosja coraz dalej od siebie. Spór o handel, UE i referendum

Paszynian poprosił Putina o pomoc w rozwiązaniu sporu dotyczącego rosyjskich ograniczeń na import towarów z Armenii. Według władz w Erywaniu restrykcje są sprzeczne z porozumieniami między oboma państwami oraz z zasadami Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej (EUG), której członkami są zarówno Armenia, jak i Rosja .

Moskwa chce referendum, Erywań stawia warunek

Rosja naciska, by Armenia przeprowadziła ogólnokrajowe referendum, w którym obywatele mieliby wybrać między integracją z UE a pozostaniem w kierowanej przez Moskwę EUG. Putin ostrzegał wcześniej, że Armenia nie może jednocześnie należeć do obu bloków .

Po rozmowie rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow zaznaczył, że Paszynian nie podał żadnego terminu referendum. Moskwa podkreśla jednak, że głosowanie powinno odbyć się możliwie szybko .

Stanowisko armeńskiego premiera jest wyraźnie odmienne. Paszynian powiedział Putinowi, że referendum dotyczące przystąpienia do UE byłoby „praktycznie możliwe” dopiero po formalnym złożeniu przez Armenię wniosku o członkostwo — a nie wcześniej .

Premier odrzucił również przedstawianie relacji z Rosją jako „rozwodu”. Określił je raczej mianem „fazy transformacji” . Dodał, że proces europejskiej integracji Armenii nie osiągnął jeszcze etapu, na którym konieczne byłoby przeprowadzenie referendum .

Rosyjskie ograniczenia obejmują coraz więcej towarów

Od końca kwietnia 2026 roku Rosja wprowadza kolejne ograniczenia dotyczące armeńskiego importu. Wiele analiz postrzega te działania jako polityczny odwet za prozachodni kurs Erywania, choć rosyjskie służby uzasadniają je względami sanitarnymi i fitosanitarnymi .

Najważniejsze decyzje obejmowały:

• koniec kwietnia 2026 roku — ograniczenia dotyczące importu armeńskiej wody mineralnej, w szczególności marki Jermuk ;
• koniec maja — rozszerzenie restrykcji na kwiaty, napoje alkoholowe i kolejne rodzaje wody mineralnej ;
• 30 maja — tymczasowy zakaz importu wybranych owoców i warzyw, uzasadniany naruszeniami wymogów fitosanitarnych ;
• 11 czerwca — szerszy zakaz importu wszystkich armeńskich produktów objętych kontrolą kwarantannową, w tym warzyw, owoców, jagód, orzechów i kawy. Ograniczono także tranzyt takich towarów przez terytorium Rosji ;
• 27 lipca — zakaz importu wszystkich armeńskich produktów mlecznych. Rosyjskie służby powołały się na wykrycie podczas kontroli „mleka od zakażonych zwierząt” .

Bank Światowy ostrzegł, że jeśli restrykcje będą się utrzymywać, mogą negatywnie wpłynąć na wzrost gospodarczy Armenii, inflację i sytuację społeczną . Szczególnie narażeni są eksporterzy żywności, rolnicy i przedsiębiorstwa, które przez lata opierały sprzedaż na rynku rosyjskim.

Unia Europejska odpowiada pomocą i otwieraniem rynku

Bruksela zareagowała pakietem mającym ograniczyć skutki rosyjskich decyzji i pomóc armeńskim firmom w znalezieniu alternatywnych rynków zbytu.

• 34 mln euro bezpośredniego wsparcia budżetowego wypłacono 19 czerwca 2026 roku. Była to pierwsza część szerszego pakietu dla armeńskiego sektora prywatnego dotkniętego rosyjskimi ograniczeniami .
• Podczas wizyty w Erywaniu 2 lipca przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen ogłosiła autonomiczne środki handlowe, które mają znieść cła na około 80 proc. armeńskiego eksportu do UE .
• Tego samego dnia zapowiedziano dodatkowe 18 mln euro pomocy gospodarczej .
• Łączna wartość pakietu, obejmującego także ułatwienia handlowe i działania na rzecz łączności, wynosi 52 mln euro .

Środki handlowe dotyczące dostępu do rynku UE muszą zostać formalnie przyjęte przez Parlament Europejski i Radę Unii Europejskiej. Ich celem jest ułatwienie armeńskim producentom przekierowania eksportu z Rosji do Europy . Unijne instytucje wskazały, że rosyjskie restrykcje obejmują między innymi brandy, wino, wodę mineralną i produkty rolne, a także utrudniają tranzyt przez Rosję .

Armenia nie złożyła jeszcze formalnego wniosku o członkostwo

Zwrot Armenii w stronę UE jest politycznie wyraźny, ale procedura członkowska nie została jeszcze uruchomiona w pełnym, formalnym znaczeniu.

• 26 marca 2025 roku armeński parlament przyjął ustawę o rozpoczęciu procesu akcesji do Unii Europejskiej. Projekt powstał z inicjatywy obywatelskiej .
• 4 kwietnia 2025 roku ustawę podpisał prezydent Armenii Wahan Chaczaturian .
• Ustawa nie jest formalnym wnioskiem o członkostwo w UE. Wyznacza akcesję jako strategiczny cel i tworzy ramy prawne dla dalszych działań .
• 11 marca 2026 roku Paszynian wystąpił w Parlamencie Europejskim w Strasburgu, sygnalizując silną wolę polityczną zacieśniania relacji z UE .
• 27 lipca 2026 roku premier powtórzył Putinowi, że referendum mogłoby nastąpić dopiero po złożeniu formalnego wniosku o członkostwo. Armenia takiego wniosku jeszcze nie złożyła i nie ogłosiła terminu jego złożenia .

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Armenia rozpoczęła polityczny i prawny proces zmierzający do integracji z UE, ale nie stała się jeszcze państwem kandydującym ani nie rozpoczęła negocjacji akcesyjnych. Premier Paszynian podkreślał również, że kraj musi najpierw przeprowadzić reformy i dostosować się do europejskich standardów .

Co pokazała rozmowa przywódców?

Telefon Paszyniana z Putinem dobrze oddaje obecną strategię Erywania: próbę ograniczenia rosyjskiej presji gospodarczej bez zgody na narzucony przez Moskwę natychmiastowy wybór „Rosja albo UE”. Armenia pozostaje formalnie członkiem EUG, ale równocześnie stopniowo zacieśnia współpracę z Brukselą.

Rosyjskie zakazy zwiększają koszty tego kursu, natomiast unijna pomoc daje Erywaniowi finansową i handlową alternatywę. Na razie Armenia nie wykonała najważniejszego formalnego kroku — nie złożyła wniosku o członkostwo w UE. To właśnie od tego kroku Paszynian uzależnia ewentualne referendum, podczas gdy Moskwa chce, by głosowanie stało się pilnym wyborem geopolitycznym już teraz.