Guma arabska, złoto, drony i cholera: kulisy trwającej katastrofy humanitarnej w Sudanie

Najnowsze raporty ONZ z połowy 2026 roku malują przerażający obraz wielowymiarowego kryzysu w Sudanie: gospodarka wojenna opiera się na zrabowanych towarach globalnego handlu – przede wszystkim gumie arabskiej i złocie – podczas gdy ludność cywilna pada ofiarą wyniszczających ataków dronów, nowej epidemii cholery, systematycznej przemocy seksualnej stosowanej jako broń wojenna, masowych przesiedleń i tragicznie niedofinansowanej pomocy humanitarnej.

Gospodarka wojenna: jak guma arabska i złoto finansują konflikt

Raport Panelu Ekspertów ONZ z 2025 roku przedłożony Radzie Bezpieczeństwa wykazał, że dochody ze zrabowanej i przemycanej gumy arabskiej oraz złota bezpośrednio umożliwiły Siłom Szybkiego Wsparcia (RSF) utrzymanie dostępu do zaawansowanej broni . Sudan historycznie odpowiadał za 70–77% światowego eksportu gumy arabskiej, którego wartość wynosiła około 150 milionów dolarów rocznie . Według raportu ONZ wojna doprowadziła do utraty lub przemytu co najmniej 90 000 ton gumy arabskiej wartej 200 milionów dolarów .

Dowódcy RSF w Darfurze przymykali oko na powszechne grabieże gumy arabskiej, aby podtrzymać lojalność swoich bojowników; lokalni handlowcy ze Wschodniego i Południowego Darfuru szacują, że tylko między styczniem a czerwcem 2024 roku zrabowano około 3700 ton gumy arabskiej . Konflikt zakłócił również legalne łańcuchy dostaw – brak bezpieczeństwa, przemyt i zniszczone szlaki handlowe utrudniają produkcję i wysyłkę . Raport ACAPS wskazuje, że przemyt paliwa, bydła, broni oraz nielegalne opłaty na szlakach łączących Sudan z Czadem i Republiką Środkowoafrykańską stworzyły centra gospodarki napędzanej konfliktem .

Nielegalny handel złotem i gumą arabską stał się finansowym kręgosłupem konfliktu w Sudanie, finansując operacje wojskowe zarówno SAF, jak i RSF . Dziennikarze na miejscu donoszą, że grupy zbrojne żądają okupu za umożliwienie transportu gumy arabskiej między regionami , a raport PAX z listopada 2025 roku szczegółowo opisuje, jak sektor gumy arabskiej przekształcił się w lukratywne źródło dochodów dla grup zbrojnych poprzez grabieże, przymusowe opodatkowanie i rozległe sieci przemytu .

Ataki dronów: główna przyczyna śmierci cywilów

Uzbrojone drony stały się „zdecydowanie główną przyczyną śmierci cywilów” w Sudanie, jak stwierdził szef praw człowieka ONZ Volker Türk . Między styczniem a majem 2026 roku ataki dronów zabiły ponad 1000 cywilów . Wcześniejsze dane z maja 2026 roku mówiły o 880 ofiarach, co stanowiło ponad 80% wszystkich odnotowanych w tym okresie cywilnych ofiar śmiertelnych związanych z konfliktem .

Strategicznie ważne miasto El Obeid jest celem „nieustannych” ataków dronów prowadzonych przez nacierające milicje paramilitarne; w ciągu zaledwie trzech tygodni ONZ udokumentowała 15 ataków na infrastrukturę cywilną, w których zginęło co najmniej 45 cywilów . Codzienne ataki dronów utrudniają również dostęp pomocy humanitarnej . Szczególnie dotknięte są dzieci – ataki dronów odpowiadają za 80% wszystkich zabójstw i okaleczeń dzieci, a w pierwszych trzech miesiącach 2026 roku odnotowano co najmniej 245 takich ofiar . Atak dronem na zatłoczony targ w zachodnim Sudanie zabił 11 osób, w tym dzieci , a w jednym z najbardziej wstrząsających incydentów prawie 80 osób – z czego ponad połowę stanowiły dzieci – zginęło w fali uderzeń na przedszkole, szpital i zespoły ratunkowe .

Cholera: odrodzenie epidemii w oblężeniu

Po potężnej epidemii z lat 2024–2026, która do sierpnia 2025 roku objęła ponad 462 000 przypadków i 5869 zgonów w pięciu regionach WHO , Sudan ogłosił zakończenie epidemii w marcu 2026 roku po 48 dniach bez nowego przypadku . Jednak od 10 lipca 2026 roku wybuchła nowa, śmiertelna epidemia cholery, która pochłonęła już ponad 100 ofiar śmiertelnych, głównie w zachodnich stanach .

Nowa epidemia koncentruje się na obszarach już objętych oblężeniem i atakami dronów, co dodatkowo utrudnia dostęp pracowników humanitarnych . Przedstawiciel Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w Sudanie poinformował o ponad 1330 potwierdzonych przypadkach i 114 zgonach . W 2025 roku w Sudanie odnotowano ponad 32 000 podejrzanych przypadków cholery, a konflikt i przesiedlenia napędzały epidemię; zagrożonych było 33,5 miliona ludzi, a pilny apel o 50 milionów dolarów został sfinansowany zaledwie w 16% . Poprzednia epidemia w samym Sudanie zainfekowała 124 418 osób i spowodowała 3573 zgony .

Przemoc seksualna jako broń wojenna

Czerwcowy raport Biura Praw Człowieka ONZ (OHCHR) z 2026 roku potwierdził 546 incydentów przemocy seksualnej w 16 z 18 stanów Sudanu od kwietnia 2023 roku, określając jej skalę, powszechność i brutalność jako „bezprecedensowe” i opisując ją jako systematyczne stosowanie przemocy seksualnej jako broni wojennej . Dotknęło to co najmniej 838 ofiar, z czego wszystkie poza 15 to kobiety i dziewczęta, ale liczby te stanowią jedynie „wierzchołek góry lodowej” .

Rada Bezpieczeństwa ONZ usłyszała w 2025 roku, że przemoc seksualna jest stosowana systematycznie – także wobec dzieci – a potwierdzone przypadki to tylko ułamek prawdziwej skali . Zarówno SAF, jak i RSF oraz ich sojusznicze milicje są zamieszane w powszechne naruszenia, które „mogą stanowić zbrodnie wojenne i/lub zbrodnie przeciwko ludzkości” . Niezależna Międzynarodowa Komisja Śledcza ds. Sudanu udokumentowała, że ofiarami napaści seksualnych padają dziewczęta w wieku zaledwie siedmiu lat . UNFPA ostrzegła, że ponad 12 milionom kobiet i dziewcząt – a coraz częściej także mężczyzn i chłopców – grozi napaść, co stanowi wzrost o 80% w porównaniu z wcześniejszymi szacunkami . Raport roczny Sekretarza Generalnego ONZ za 2025 rok potwierdził 9788 przypadków przemocy seksualnej związanej z konfliktem na świecie, przy czym najwięcej odnotowano w Demokratycznej Republice Konga, na Haiti i w Sudanie .

Przesiedlenia i brak funduszy humanitarnych

ONZ określa Sudan jako najgorszy kryzys humanitarny na świecie, w którym zginęło co najmniej kilka tysięcy cywilów, ponad 12 milionów ludzi zostało przesiedlonych, a 33,5 miliona jest zagrożonych samymi tylko epidemiami . Nasilająca się przemoc zakłóca krytyczny przepływ pomocy, a ONZ ostrzega, że „nasilenie i rozszerzenie przemocy w nadchodzących tygodniach może doprowadzić do dalszych przesiedleń i zakłóceń w krytycznym przepływie pomocy” . Najmłodsi obywatele Sudanu ponoszą największe koszty – prawie 700 cywilów zginęło w samym pierwszym kwartale 2026 roku, a ataki dronów odpowiadają za 80% wszystkich zabójstw i okaleczeń dzieci .

W 2025 roku walka z cholerą wymagała pilnie 50 milionów dolarów, ale sfinansowano zaledwie 16% tej kwoty . Wielokrotne aktualizacje ONZ z 2026 roku podkreślają, że społeczność humanitarna stara się opanować wiele epidemii „pomimo braku bezpieczeństwa i ograniczonego dostępu” , a nasilająca się przemoc zakłóca krytyczny przepływ pomocy .

Samonapędzający się cykl konfliktu

Konflikt w Sudanie stworzył samonapędzający się mechanizm: nielegalny handel towarami (guma arabska, złoto) finansuje zakup broni dla obu stron, co umożliwia wojnę dronów zabijającą setki cywilów miesięcznie; załamanie systemów opieki zdrowotnej i infrastruktury wodociągowej wywołuje nawracające epidemie cholery; przemoc seksualna jest celowo stosowana do terroryzowania społeczności i wywoływania przesiedleń; a rosnące przesiedlenia pogłębiają potrzeby humanitarne, które pozostają dramatycznie niedofinansowane. Każdy z tych elementów wzmacnia pozostałe, a żaden nie wykazuje oznak osłabienia.