„Łagodzenie sankcji jest przedwczesne”. Uwolniona białoruska dziennikarka i raport ONZ ujawniają ciągłe represje

29 czerwca 2026 r., zaledwie trzy miesiące po wyjściu z ponad pięcioletniego więzienia, białoruska dziennikarka Katsiaryna Andreyeva stanęła przed Radą Praw Człowieka ONZ w Genewie i wystosowała jednoznaczne ostrzeżenie: zamiana złagodzenia sankcji na uwolnienie więźniów politycznych to fatalna transakcja, jeżeli podstawowy system represji pozostanie nienaruszony . Jej świadectwo, poparte nowym raportem specjalnego sprawozdawcy ONZ, na nowo rozpaliło debatę nad tym, czy Zachód nie dał się wciągnąć w błędne koło ustępstw bez realnej zmiany.

Andreyeva została uwolniona w marcu 2026 r. w ramach grupy 250 więźniów politycznych, których zwolniono po zawarciu umowy ze Stanami Zjednoczonymi, która zniosła sankcje na kilka białoruskich banków i eksporterów potażu . Jest dziennikarką Belsatu, zatrzymaną w listopadzie 2020 r. podczas relacjonowania pokojowego protestu – później skazano ją na podstawie politycznie umotywowanych zarzutów, w tym o „zdradę stanu” .

Główne ostrzeżenie Andyjewej

W swoim wystąpieniu przed Radą Andreyev podniosła kilka konkretnych kwestii:

• Znoszenie sankcji jest przedwczesne, dopóki aresztowania trwają. Argumentowała, że każde uwolnienie może zostać zniweczone przez reżim poprzez zatrzymanie kolejnych osób, co czyni umowę tymczasowym rozwiązaniem, a nie realną reformą .
• Ponad 950 więźniów politycznych wciąż przebywa w areszcie. Nawet po marcowym uwolnieniu, ogólna liczba, w tym dziennikarza Ilyasha, przekraczała 950 .
• Trudne warunki w więzieniach i ciągły strach. Spędziwszy ponad pięć lat w areszcie, dziennikarka opisała warunki panujące w białoruskich więzieniach i wyraziła obawę o losy wciąż osadzonych .
• Umowa nie rozwiązuje problemu strukturalnego. W istocie ostrzegła, że reżim może „uzupełnić” populację więzienną z dnia na dzień, więc jednorazowe uwolnienie to zbyt mało, by uzasadnić znoszenie sankcji .

Co wykazał raport ONZ z czerwca 2026 r.

Specjalny sprawozdawca ONZ Nils Muižnieks tego samego dnia przedstawił swój najnowszy raport. Analizując okres od 1 kwietnia 2025 r. do 31 marca 2026 r., raport stwierdził, że Białoruś nadal „systematycznie i rażąco narusza swoje międzynarodowe zobowiązania w dziedzinie praw człowieka” . Kluczowe ustalenia:

• „Białoruś w dalszym ciągu systematycznie tłumi opozycję” – raport nie dostrzega żadnych oznak poprawy .
• W momencie prezentacji raportu przetrzymywano ponad 950 więźniów politycznych .
• Reżim utrzymał stare metody represji, wymyślając jednocześnie nowe – w tym prześladowanie osób pomagających Ukrainie .
• Osobny raport Grupy Niezależnych Ekspertów ONZ z marca 2026 r., dotyczący sytuacji w 2025 r., wykazał, że co najmniej 1254 osoby skazano z powodów politycznych, a łamanie praw człowieka pozostaje „poważne, systematyczne i powszechne”, a niektóre z nich stanowią zbrodnie przeciwko ludzkości .
• Human Rights Watch w swoim raporcie światowym za 2026 r. odnotowało, że represje polityczne utrzymywały się pięć lat po protestach w 2020 r. .

Konsekwentne stanowisko Unii Europejskiej

Unia Europejska wielokrotnie podkreślała to same przesłanie w formalnych oświadczeniach i rezolucjach:

• Marzec 2025 r. (Rada Europy): UE wyraziła „głębokie zaniepokojenie ciągłym łamaniem praw człowieka na Białorusi, w tym arbitralnymi aresztowaniami, torturami i złym traktowaniem, odmową prawa do rzetelnego procesu sądowego”, wskazując, że w tym czasie niesłusznie przetrzymywano ponad 1250 więźniów politycznych .
• Czerwiec 2025 r. (Rada Praw Człowieka ONZ): UE potępiła „ciągłe represje polityczne i ataki na wolność słowa, zgromadzeń i stowarzyszeń, w tym poprzez nadużywanie ustawodawstwa antyterrorystycznego i antyekstremistycznego” .
• Październik 2025 r. (rezolucja Parlamentu Europejskiego): Europosłowie stanowczo potępili represje na Białorusi, domagali się natychmiastowego uwolnienia wszystkich więźniów politycznych i wezwali do trwałego zaangażowania UE i wsparcia dla sił demokratycznych .
• UE nie uznaje wyborów prezydenckich ze stycznia 2025 r. za legalne i określa represje reżimu Łukaszenki jako wykraczające poza granice Białorusi – celem są obywatele Białorusi za granicą, stosuje się wobec nich inwigilację, groźby i ściganie .

Szerszy obraz: co mówią liczby

Wielu niezależnych obserwatorów przedstawia spójny obraz reżimu, który nie zmienił swojego postępowania. Centrum Praw Człowieka Wiosna udokumentowało, że na dzień 1 kwietnia 2025 r. w areszcie przebywało 1208 więźniów politycznych . Grupa Niezależnych Ekspertów ONZ poinformowała, że w 2025 r. co najmniej 1254 osoby skazano z powodów politycznych . Human Rights Watch odnotowało, że w grudniu 2025 r. co najmniej 1110 osób pozostawało w więzieniach z powodów politycznych . Raport Amnesty International za 2025 r. stwierdza, że władze „nadal nadużywały systemu sądownictwa, by uciszyć i ukarać sprzeciw i opozycję” .

Podsumowanie

Ostrzeżenie Andreyewej – że znoszenie sankcji bez zakończenia represji strukturalnych to błędny układ – znajduje mocne potwierdzenie w raportach ONZ i stanowisku UE. Dowody wskazują, że aresztowania, politycznie motywowane wyroki skazujące, tortury i systematyczne łamanie praw człowieka trwają pod rządami Aleksandra Łukaszenki w niezmienionej formie. Pytanie pozostaje: czy model „więźniowie za sankcje” może kiedykolwiek przynieść trwałą zmianę, czy też po prostu daje reżimowi narzędzie do odbudowy swoich międzynarodowych pozycji kosztem utrzymania kontroli wewnętrznej.