„Zimna plama” na Północnym Atlantyku: sygnał słabnięcia kluczowego prądu morskiego i jego znaczenie dla Europy

Podczas gdy oceany na świecie się ocieplają, jeden obszar robi coś odwrotnego. Na południe od Grenlandii znajduje się tak zwana „zimna plama” (cold blob) — plama wody, która od 1900 roku ochłodziła się o niemal 1°C . To jedyne miejsce na Ziemi, które w ostatnich dekadach konsekwentnie się ochładza .

Czym jest „zimna plama”?

„Zimna plama” to obszar w subpolarnej części Północnego Atlantyku, który od ponad stu lat notuje spadek temperatury, w przeciwieństwie do reszty globu . Zjawisko to od dawna intrygowało naukowców, ale nowe badania wskazują na jego konkretną przyczynę.

Związek z AMOC

Atlantycka Południkowa Cyrkulacja Wymienna (AMOC) to system prądów oceanicznych, który działa jak gigantyczna taśma transportowa, przenosząc ciepłe wody z tropików na północ. Coraz więcej dowodów wskazuje, że „zimna plama” jest bezpośrednim sygnałem spowolnienia AMOC . Gdy AMOC słabnie, do subpolarnego Atlantyku dociera mniej ciepła, co tworzy lokalną strefę ochłodzenia.

Badania z 2025 roku, prowadzone przez Uniwersytet Stanu Pensylwania, wykazały, że „zimna plama” jest wynikiem zarówno zmniejszonego transportu ciepła przez ocean, jak i chłodniejszych, suchszych warunków atmosferycznych — oba czynniki mają równy udział . Kolejne badanie z 2026 roku, opublikowane w Geophysical Research Letters, potwierdziło ten związek, wykorzystując bezpośrednie dane obserwacyjne . AMOC jest obecnie uważany za najsłabszy od co najmniej tysiąclecia, a wiele badań ostrzega, że może zbliżać się do punktu krytycznego .

Czy „zimna plama” doprowadziła do europejskiej fali upałów w 2019 roku?

Nie — nie ma bezpośredniego związku przyczynowego między „zimną plamą” a rekordowymi falami upałów w Europie w czerwcu i lipcu 2019 roku.

Fale upałów w 2019 roku były spowodowane odrębnymi mechanizmami meteorologicznymi. Czerwcową falę upałów wywołała stała fala Rossby'ego (gigantyczne meandry prądu strumieniowego) oraz subtropikalny grzbiet, który przyciągnął masę powietrza znad Sahary do Europy . Lipcową falę upałów spowodował ogromny obszar wysokiego ciśnienia (tzw. blok omega), który uwięził gorące powietrze nad kontynentem .

We Francji padł wówczas absolutny rekord temperatury — 45,9°C odnotowano 28 czerwca 2019 roku . Podczas lipcowej fali upałów nowe rekordy krajowe padły w Belgii (41,8°C), Holandii (40,7°C), Luksemburgu (40,8°C) i Wielkiej Brytanii . Grupa World Weather Attribution ustaliła, że zmiana klimatu sprawiła, iż czerwcowa fala upałów była o około 4°C gorętsza niż w epoce przedprzemysłowej .

Podsumowując: fale upałów z 2019 roku były spowodowane przez blokady atmosferyczne i antropogeniczne ocieplenie, a nie przez ochłodzenie związane z AMOC.

Rosnące ryzyko załamania AMOC

Naukowe oceny ryzyka załamania AMOC uległy radykalnej zmianie. Badanie z 2025 roku, wykorzystujące modele o wysokiej rozdzielczości, wykazało, że załamanie AMOC nie jest już zdarzeniem „mało prawdopodobnym” — modele pokazujące najsilniejsze spowolnienie są najbardziej dokładne . Raport Yale E360 z 2026 roku cytuje oceanografów, którzy mówią o ryzyku wynoszącym mniej więcej 50% szans na załamanie w ciągu naszego życia . Badanie z 2023 roku opublikowane w Nature Communications oszacowało okno załamania na lata 2037–2109 (z 95% pewnością) ..

Należy jednak zaznaczyć, że ocena IPCC (AR6) wciąż stwierdza, że załamanie w XXI wieku jest „bardzo mało prawdopodobne” (średnia pewność), choć ocena ta powstała przed wieloma nowszymi badaniami . Obecnie konsensus naukowy określa ryzyko jako „znacznie bardziej prawdopodobne niż wcześniej sądzono” .

Co oznaczałoby załamanie AMOC?

Gdyby AMOC się zatrzymał, konsekwencje byłyby poważne i dobrze udokumentowane w modelach klimatycznych:

• Sroższe zimy w Europie: Zatrzymanie transportu ciepła przez ocean spowodowałoby silne ochłodzenie zimą (nawet o 4°C lub więcej) w północnej Europie, nawet jeśli reszta planety nadal by się ocieplała .
• Susze w Azji Południowej i częściach Afryki: Strefa opadów tropikalnych (ITCZ) przesunęłaby się na południe, zakłócając monsuny w Afryce i Azji, od których zależy rolnictwo milionów ludzi .
• Podnoszenie się poziomu mórz wokół Północnego Atlantyku: Spowolniona cyrkulacja oceaniczna spowodowałaby podnoszenie się poziomu wody wzdłuż wybrzeży Ameryki Północnej i Europy .

Brytyjskie Biuro Meteorologiczne (Met Office) stwierdza, że te skutki są „solidne i widoczne w wielu modelach” , a przegląd NIH z 2024 roku potwierdza, że załamanie AMOC konsekwentnie wywołuje te efekty w każdym głównym modelu klimatycznym .