Dym z pożarów niweczy poprawę jakości powietrza

Niższe emisje z fabryk, energetyki i samochodów mogą poprawiać jakość powietrza na co dzień. Coraz częściej tę poprawę zakłócają jednak fale upałów i pożary roślinności. Dym przenosi się setki, a nawet tysiące kilometrów, a wysokie temperatury i nasłonecznienie sprzyjają powstawaniu szkodliwego ozonu przy powierzchni ziemi. Oznacza to, że miasto ograniczające własne emisje nadal może doświadczać poważnych epizodów smogowych.2250

Dlaczego upał i pożary mogą odwracać postęp

Pożary uwalniają wielkie ilości pyłu zawieszonego PM2.5 oraz gazów uczestniczących w tworzeniu ozonu przyziemnego. PM2.5 to cząstki o średnicy nie większej niż 2,5 mikrometra — na tyle małe, że mogą docierać głęboko do płuc i przedostawać się do krwiobiegu.5152

Upał pogłębia problem na dwa sposoby: wysusza roślinność, zwiększając zagrożenie pożarowe, oraz przyspiesza reakcje chemiczne prowadzące do powstawania ozonu. Nie chodzi przy tym o ochronną warstwę ozonową wysoko w atmosferze. Ozon przyziemny jest zanieczyszczeniem, które może tworzyć się z dala od miejsca pożaru — w obszarach, do których wiatr przeniósł gazy będące jego prekursorami.52

Skala transportu dymu jest ogromna. W 2025 r. program Copernicus monitorował smugi z kanadyjskich pożarów przemieszczające się nad północnym Atlantykiem. Dym dotarł do południowej Europy, basenu Morza Śródziemnego, Azorów i północno-zachodniej Europy.17

Dym pożarowy to nie tylko problem z widocznością

Najsilniejsze dowody dotyczą zdrowia układu oddechowego. Przegląd systematyczny i metaanaliza wykazały związek PM2.5 pochodzącego z pożarów z wyższą śmiertelnością ogólną tego samego dnia, większą liczbą hospitalizacji oddechowych oraz wizyt na szpitalnych oddziałach ratunkowych z powodu problemów oddechowych. Wcześniejsze przeglądy konsekwentnie wskazywały też na zaostrzenia astmy i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc; rosną również dowody dotyczące infekcji układu oddechowego i śmiertelności.3436

Najważniejsze wnioski są następujące:

• Stężenia mogą być skrajnie wysokie. Podczas ekstremalnych pożarów poziom PM2.5 może sięgać 10–20-krotności wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia dotyczących jakości powietrza.51
• Ryzyko nie rozkłada się równomiernie. Szczególnie narażone mogą być osoby z chorobami układu oddechowego, seniorzy, dzieci, osoby w ciąży i ludzie bez dostępu do czystego powietrza w pomieszczeniach. Istnieją też podstawy do obaw o osoby z chorobami sercowo-naczyniowymi, choć wyniki badań w tej grupie są mniej spójne niż w przypadku chorób oddechowych.3436
• Nie każdy pył PM2.5 działa tak samo. Dym pożarowy może zawierać więcej związków węglowych i polarnych związków organicznych niż przeciętny pył miejski. Badania opisują go jako potencjalnie bardziej toksyczny, a jego oddziaływanie może nasilać równoczesny upał.3941

Szacunki zgonów trzeba interpretować ostrożnie, ponieważ zależą od metody, oszacowania ekspozycji i przyjętego horyzontu czasu. Mimo to badanie opublikowane w 2026 r. oszacowało, że PM2.5 z dymu pożarowego wiązał się z około 24 100 zgonów rocznie z wszystkich przyczyn w kontynentalnej części Stanów Zjednoczonych. Nie jest to wynik globalny, lecz pokazuje możliwą skalę obciążenia zdrowotnego.33

Ozon: drugie zagrożenie, o którym mówi się rzadziej

Dyskusja o dymie zwykle skupia się na cząstkach, lecz pożary mają także znaczenie dla poziomu ozonu. Ozon przyziemny podrażnia i zaburza funkcjonowanie układu oddechowego, a ekspozycję na niego łączono z chorobami i śmiertelnością oddechową oraz sercowo-naczyniową. Badania, które wyodrębniają ozon pochodzący konkretnie z pożarów, są jednak nowsze i słabiej rozwinięte niż literatura dotycząca PM2.5.38

Ta niepewność nie oznacza, że zagrożenie można ignorować. Jest argumentem za lepszym pomiarem i prognozowaniem zanieczyszczeń w okresach, gdy występują jednocześnie upał i dym.

Co pokazały ostatnie sezony pożarowe

Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) podaje, że mimo ograniczenia w części Europy i Ameryki Północnej emisji PM2.5 z przemysłu oraz transportu, wzrosło narażenie na PM2.5 związane z pożarami.22

W 2025 r. ponadprzeciętne stężenia PM2.5 odnotowano w północnej Kanadzie, części Federacji Rosyjskiej i zachodnio-środkowej Afryce w związku z większą aktywnością pożarową. Wyjątkowe późnoletnie pożary sprawiły też, że północno-zachodnia Hiszpania stała się ogniskiem zanieczyszczeń.22

Latem 2025 r. pożary pogorszyły jakość powietrza w wielu częściach Europy, zwłaszcza na południowym zachodzie i południowym wschodzie. Duże pożary wystąpiły w Grecji, Turcji i na Cyprze pod koniec czerwca oraz na początku lipca, a w sierpniu sytuacja gwałtownie pogorszyła się w Portugalii i północno-zachodniej Hiszpanii.18

Sezon 2026 również był poważny. Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej podało, że od 1 stycznia do 6 września 2026 r. w UE spłonęło 650 458 hektarów w 1 940 wykrytych pożarach. To bieżący, skumulowany szacunek, a nie końcowy bilans roczny. Był niższy niż w analogicznym dniu 2025 r., ale wyższy od średniej z 20 lat dla tego etapu sezonu.2

Dlaczego regiony chłodniejsze lub zwykle wilgotne nie są automatycznie bezpieczne

O zagrożeniu pożarowym nie przesądza wyłącznie suma rocznych opadów. Podczas konkretnego epizodu decydujące jest to, czy roślinność i gleba wyschną w warunkach wysokiej temperatury, niskiej wilgotności oraz wiatru.

Badanie rekordowego europejskiego sezonu pożarowego z 2025 r. wykazało silne trendy ku suchszym latom i wyjątkowo wysokiemu deficytowi ciśnienia pary wodnej (VPD), czyli wskaźnikowi atmosferycznego zapotrzebowania na wilgoć. Autorzy uznali to wysychanie za główny powód częstszego występowania gorących, suchych i wietrznych warunków pożarowych, niż wynikałoby to z samej naturalnej zmienności.19

Nie oznacza to, że każdy północny czy wilgotniejszy region będzie palił się częściej w każdym roku. Nadal znaczenie mają źródła zapłonu, gospodarka terenem, ilość i stan materiału palnego, działania gaśnicze oraz zmienność pogody. Lasy, torfowiska i inne obszary bogate w materiał palny mogą jednak stać się bardzo łatwopalne podczas intensywnej suszy — a historyczna wilgotność nie jest pewną ochroną przed ostrym ryzykiem związanym z dymem.

Monitoring: sama masa pyłu nie wystarcza

Rutynowe systemy kontroli jakości powietrza mierzą przede wszystkim stężenia takich zanieczyszczeń jak PM2.5 i ozon. Są one niezbędne, ale nie mówią w pełni, co dokładnie zawiera dym, skąd pochodzi ani jak wpływa na klimat i zdrowie.

WMO wskazuje na niedostateczne obserwacje sadzy, czyli czarnego węgla, oraz nowych typów aerozoli, takich jak mikroplastiki. Organizacja apeluje też o silniejszy monitoring PM2.5 i ozonu przyziemnego.50

Kluczowe są trzy luki:

• Czarny węgiel: lepsze obserwacje pomagają rozróżniać źródła spalania i lepiej oceniać zanieczyszczenie, które wpływa zarówno na jakość powietrza, jak i klimat.
• Skład dymu: sam odczyt masy PM2.5 nie pokazuje mieszaniny związków organicznych, sadzy ani rozkładu wielkości cząstek, które mogą wpływać na toksyczność.
• Zasięg i kalibracja pomiarów: satelity oraz modele pozwalają śledzić odległe obszary i przemieszczające się smugi, ale pomiary naziemne pozostają konieczne dla trafnej oceny lokalnej i prognozowania.

Lepszy monitoring nie jest więc wyłącznie usprawnieniem naukowym. Wspiera ostrzeżenia dla ludności, decyzje zdrowotne i bardziej precyzyjną politykę ograniczania emisji.

Dlaczego WMO chce połączyć politykę klimatyczną i walkę o czyste powietrze

Argument WMO jest praktyczny: zanieczyszczenie powietrza i zmiana klimatu mają wspólne źródła, wspólną chemię atmosfery oraz wspólne skutki. Upał i susza sprzyjają dymowi pożarowemu, pożary emitują cząstki i gazy, a zanieczyszczenia mogą szkodzić zdrowiu daleko od miejsca zapłonu. Równocześnie wiele działań zmniejszających zanieczyszczenia związane ze spalaniem przynosi korzyści zdrowotne i pomaga ograniczać ocieplenie.5052

Spójne podejście powinno łączyć redukcję emisji z prognozowaniem pogody pożarowej i dymu, alarmami zdrowotnymi, dostępem do czystszego powietrza w pomieszczeniach podczas ciężkich epizodów oraz lepszymi obserwacjami atmosfery. Współpraca ponad granicami jest niezbędna, bo dym nie zatrzymuje się na granicach państw.5051

Czystszy transport i przemysł nadal mają fundamentalne znaczenie. Era częstszych pożarów zmienia jednak definicję skutecznej polityki czystego powietrza: musi ona jednocześnie ograniczać codzienne zanieczyszczenia i przygotowywać społeczności na nasilane przez zmianę klimatu epizody dymu oraz ozonu, którym lokalne działania nie są w stanie same zapobiec.