BRICS po szczycie w Nowym Delhi: więcej rozliczeń lokalnych, nie zamiennik dolara

Deklaracja z Nowego Delhi, przyjęta 12 września podczas 18. szczytu BRICS, przyniosła ważny polityczny kompromis, lecz nie nową walutę. Dokument obejmuje handel, finanse i reformę globalnego zarządzania, w tym prace nad szybszymi i łatwiej dostępnymi płatnościami transgranicznymi. Nie uruchamia jednak wspólnej waluty BRICS ani nie zobowiązuje państw grupy do zastąpienia dolara amerykańskiego. 442

To kluczowe rozróżnienie. BRICS tworzy dodatkowe możliwości rozliczania handlu poza kanałami dolarowymi, ale nie buduje jeszcze instytucji koniecznych dla jednolitego systemu pieniężnego.

Co faktycznie ustalono w Nowym Delhi

Licząca 140 punktów deklaracja zapowiada współpracę w sprawach gospodarczych i finansowych. Krytykuje jednostronne bariery taryfowe i pozataryfowe, sankcje oraz inne przymusowe ograniczenia gospodarcze. Jej język jest jednak celowo konsensualny: nie wskazuje Stanów Zjednoczonych z nazwy, nawet tam, gdzie kontekst sporów o cła i sankcje jest czytelny. 418

W obszarze płatności kierunek jest praktyczny, a nie rewolucyjny. Państwa BRICS poparły dalsze prace nad mechanizmami, które mają uczynić płatności transgraniczne szybszymi, tańszymi, bardziej dostępnymi i bezpiecznymi. Chodzi też o szersze użycie walut krajowych tam, gdzie członkowie uznają to za korzystne. Deklaracja zaznacza zarazem, że nie istnieje jeden uniwersalny model, a priorytety państw są różne. 11

W perspektywie krótkoterminowej jest to więc przede wszystkim dywersyfikacja płatności:

• rozliczanie większej części handlu dwustronnego w walutach krajowych;
• łączenie lub usprawnianie infrastruktury płatniczej;
• ograniczanie kosztów transakcyjnych i ryzyka zakłóceń;
• zabieganie o większy wpływ na światowe instytucje finansowe.

To coś zasadniczo innego niż emisja wspólnej waluty, powołanie wspólnego banku centralnego czy zastąpienie dolara jako dominującej waluty rezerwowej i handlowej świata.

Dlaczego groźby celne Trumpa nadal miały znaczenie

Donald Trump zapowiadał 100-procentowe cła wobec państw BRICS, gdyby stworzyły lub wsparły walutę mającą zastąpić dolara. Groził też dodatkowymi 10-procentowymi cłami krajom, które jego zdaniem będą utożsamiać się z „antyamerykańską polityką” BRICS. 4637

Ostrzeżenia te dotyczyły zatem szerszej obawy strategicznej niż konkretne postanowienia deklaracji. Nawet ograniczone rozliczenia w walutach lokalnych i alternatywne połączenia płatnicze mogą z czasem zmniejszać zależność od infrastruktury dolarowej. Z perspektywy Waszyngtonu groźba ceł podnosi potencjalny koszt przekształcenia takich technicznych rozwiązań w bardziej skoordynowane wyzwanie polityczne i gospodarcze.

Zarazem język szczytu pokazuje, że członkowie BRICS starali się zarządzać tym ryzykiem. Indie wyraźnie oświadczyły, że nie popierają wspólnej waluty BRICS ani otwarcie antydolarowego projektu. Zamiast tego podkreślają rozliczenia w walutach narodowych i płatności cyfrowe, które mogą obniżać koszt handlu transgranicznego. 4042

Przykład Indie–Rosja: potencjał i sufit rozwiązania

Według doniesień już 96 proc. handlu dwustronnego Indii i Rosji można prowadzić w rupiach i rublach dzięki rozwijanym przez oba kraje rozwiązaniom płatniczym. 21 To istotny dowód, że rozliczenia w walutach lokalnych można rozszerzać, gdy partnerzy mają wystarczająco duży handel, zbieżne interesy oraz odpowiednią infrastrukturę.

Sukces w relacji dwustronnej nie skaluje się jednak automatycznie na cały BRICS. Szerszy system musiałby odpowiedzieć na znacznie trudniejsze pytania:

• Czy eksporter może łatwo wymienić i wykorzystać otrzymaną walutę?
• Czy istnieją instrumenty pozwalające zabezpieczać ryzyko kursowe?
• Czy nadwyżki zgromadzone w jednej walucie można inwestować albo wydawać w innych państwach?
• Czy prywatne firmy zaufają ramom prawnym, finansowym i operacyjnym?
• Czy członkowie uzgodnią wspólne zasady mimo różnic w kontroli przepływu kapitału, systemach bankowych i celach polityki gospodarczej?

Akcent deklaracji na elastyczne podejście odzwierciedla te ograniczenia. 11 Fakturowanie w walucie lokalnej może redukować zależność od dolara w konkretnych korytarzach handlowych, nie tworząc powszechnie używalnej wspólnej sieci pieniężnej.

Największą przeszkodą są podziały wewnątrz grupy

Szczyt pokazał, że BRICS potrafi uzgodnić wspólny tekst dotyczący rozległej agendy. Ujawnił jednak również, jak wiele dyplomatycznej ostrożności wymaga taki kompromis. W sprawie Bliskiego Wschodu grupa wyraziła głębokie zaniepokojenie i wezwała do „maksymalnej powściągliwości”, nie przypisując winy żadnemu państwu. 1

Tak wyważone sformułowanie pojawiło się w czasie ostrych napięć między Iranem a Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi. Reuters informował przed szczytem, że ZEA zawiesiły handel i transakcje finansowe z Iranem po irańskich atakach rakietowych podczas konfliktu. 17 Blok, którego członkowie w wyniku konfliktu zrywają wzajemne relacje handlowe i finansowe, ma oczywiste ograniczenia jako platforma zintegrowanych rozwiązań płatniczych.

Szerszym problemem jest strategiczna różnorodność. Państwa BRICS mogą wspólnie krytykować sankcje, cła lub koncentrację wpływów w instytucjach zdominowanych przez Zachód, a jednocześnie różnić się w kwestiach bezpieczeństwa, ekspozycji handlowej i ostatecznego celu samego ugrupowania. Zgoda co do ogólnych zasad nie tworzy wspólnej władzy monetarnej, wspólnej polityki fiskalnej ani jednolitej strategii wobec świata.

Co warto obserwować dalej

O rzeczywistym tempie ograniczania roli dolara przez BRICS zdecyduje wdrożenie, a nie język komunikatów ze szczytu. Najważniejsze sygnały to:

1. Działające połączenia płatnicze: czy krajowe systemy staną się interoperacyjne i użyteczne dla firm w większej liczbie relacji niż kilka korytarzy dwustronnych.
2. Wolumen rozliczeń handlowych: czy użycie lokalnych walut będzie rosło trwale i w sposób przejrzysty, także poza priorytetowymi relacjami, takimi jak handel Indii z Rosją.
3. Przyjęcie przez sektor prywatny: czy banki, importerzy i eksporterzy będą korzystać z tych rozwiązań dlatego, że są sprawne i wiarygodne, a nie wyłącznie dlatego, że zachęcają do tego rządy.
4. Trwałość polityczna: czy członkowie utrzymają współpracę finansową, gdy spory geopolityczne bezpośrednio dotkną handlu, ryzyka sankcyjnego albo relacji bezpieczeństwa.

Wniosek

Nowe Delhi przesunęło BRICS w stronę większej dywersyfikacji finansowej, nie w stronę zastąpienia dolara. Deklaracja wspiera rozliczenia w walutach narodowych, współpracę systemów płatniczych i reformy globalnych instytucji, ale daleko jej do wspólnej waluty czy zbiorowego wyjścia z handlu opartego na dolarze. 41142

Groźby celne Trumpa pokazują, że nawet stopniowe alternatywy są politycznie drażliwe. Mogą zniechęcać część rządów i firm do szybszych działań, a jednocześnie wzmacniać motywację do budowania awaryjnych kanałów płatności. Na razie „dedolaryzację” BRICS należy rozumieć jako stopniowy zbiór inicjatyw dwustronnych i technicznych — nie jako jednolite, wiarygodne wyzwanie dla globalnej roli dolara.