Rok Popiołu: jak Umar ibn al-Chattab stawił czoła klęsce głodu

Jak przebiegał kryzys?

1. Długotrwały brak opadów doprowadził do wyschnięcia ziemi i pastwisk.
2. Wiele zwierząt padło, a ceny żywności wzrosły.
3. Do Medyny zaczęły napływać plemiona z terenów pustynnych, szukające pożywienia i pomocy .
4. Równolegle w Syrii trwała epidemia dżumy z Amwas, co mogło utrudniać organizację dostaw z tego regionu .
5. Po modlitwie o deszcz i nadejściu opadów sytuacja zaczęła się poprawiać, a kryzys stopniowo wygasł .

Reakcja Umara ibn al-Chattaba

Kalif nie ograniczył się do wydawania rozporządzeń. Według przekazów osobiście nadzorował pomoc, nocą odwiedzał potrzebujących i dzielił z mieszkańcami prosty, skromny jadłospis. Miał powstrzymywać się od jedzenia mięsa i tłuszczu, dopóki nie mogli spożywać ich także zwykli ludzie .

Najważniejsze działania obejmowały:

• organizowanie publicznego żywienia;
• codzienny podział mąki, oliwy i innych zapasów;
• zwrócenie się do namiestników prowincji o dostarczenie żywności;
• kierowanie pomocy również do ludności koczowniczej;
• osobisty nadzór nad dystrybucją;
• uwzględnienie przymusowego położenia przy stosowaniu prawa, w tym nieustanawianie kary za kradzież popełnioną w warunkach skrajnego głodu;
• modlitwę o deszcz, podczas której proszono o wstawiennictwo al-Abbasa ibn Abd al-Muttaliba .

Gdy sytuacja się poprawiła, władze miały także pomóc przesiedleńcom wrócić do ich miejsc zamieszkania .

Czy jacyś towarzysze Proroka zmarli wskutek głodu?

Nie ma wiarygodnego potwierdzenia, by konkretny towarzysz Proroka Mahometa zmarł z powodu samego Roku Popiołu. Abu Ubajda ibn al-Dżarrah, Muʿadh ibn Dżabal i Jazid ibn Abi Sufjan zmarli w związku z dżumą z Amwas, która była wydarzeniem równoczesnym, lecz odrębnym od klęski głodu .

Co jest pewne, a co pozostaje niejasne?

Najlepiej poświadczone są: wystąpienie dotkliwej suszy w 18. roku hidżry, jej wielomiesięczne trwanie, napływ ludności do Medyny oraz szeroko zakrojone działania pomocowe Umara .

Nie znamy natomiast dokładnej liczby ofiar ani precyzyjnego miesiąca rozpoczęcia i zakończenia kryzysu. Jeśli przyjąć, że trwał on około dziewięciu miesięcy, jego końcowa faza mogła przypadać już na 19. rok hidżry, zależnie od przyjętej daty początku .

Pewne wątpliwości dotyczą także przekazów o pomocy wysłanej przez Amra ibn al-Asa z Egiptu. Ibn Kathir zwracał uwagę, że podbój Egiptu nie był ukończony w 18. roku hidżry. Oznacza to, że relacja może być chronologicznie zaburzona albo pochodzić z późniejszego zestawienia wydarzeń .

Dlaczego ten epizod jest ważny?

Historia Roku Popiołu pokazuje model reagowania na klęskę, w którym połączono bezpośrednią pomoc żywnościową, mobilizację zasobów prowincji, nadzór nad dystrybucją oraz elastyczne podejście prawne w sytuacji przymusu. W przekazach o Umarze szczególnie mocno wybrzmiewa również jego osobista asceza i przekonanie, że przywódca powinien dzielić los z ludnością.

Najważniejszymi źródłami do dalszych badań są przekazy Ibn Saʿda w Kitab at-Tabaqat al-kubra, relacja Ibn al-Asira w Al-Kamil fi at-tarikh oraz omówienie Ibn Kathira w Al-Bidaja wa an-Nihaja. Przy szczegółowej analizie warto porównywać relacje Ibn Saʿda i at-Tabariego, zwracając uwagę na krytyczne uwagi Ibn Kathira dotyczące rozbieżności chronologicznych .

Podsumowanie

Rok Popiołu był okresem suszy i głodu w Hidżazie, tradycyjnie datowanym na 18. rok hidżry i trwającym około dziewięciu miesięcy. Kryzys wywołał brak deszczu, zniszczenie pastwisk i straty wśród zwierząt, a jego skutki pogłębiła równoczesna dżuma z Amwas. Umar ibn al-Chattab odpowiedział organizacją publicznego żywienia, sprowadzaniem zapasów, osobistym nadzorem i uwzględnieniem konieczności w stosowaniu prawa. Nie ma natomiast podstaw, by twierdzić, że określony towarzysz Proroka zmarł wskutek samego głodu.