Jak ataki na statki w cieśninie Ormuz miały zniweczyć otwarcie dyplomatyczne między Iranem a USA

Najostrożniejszy wniosek z dostępnych relacji jest taki, że część irańskiego obozu twardogłowych mogła działać poza zwykłymi kanałami politycznymi i wojskowymi, aby zablokować dyplomatyczne otwarcie wobec Stanów Zjednoczonych. Ataki na trzy statki handlowe w cieśninie Ormuz wywołały szybką amerykańską odpowiedź militarną i gospodarczą oraz zaostrzyły spór o to, kto faktycznie wyznacza strategię Iranu. 123

Co miało się wydarzyć

„The New York Times”, powołując się na osoby z otoczenia irańskich władz, podał, że przeciwnicy porozumienia z Waszyngtonem wykorzystali tajną operację wymierzoną w żeglugę handlową w cieśninie Ormuz. Jednym z zaatakowanych statków był należący do Kataru metanowiec Al Rekayyat, który miał zostać zaatakowany na wodach u wybrzeży Omanu. W tym czasie dopiero zaczynały odradzać się przewozy ropy i gazu przez ten strategiczny szlak. 12

Konsekwencje zewnętrzne były natychmiastowe. USA oświadczyły, że Iran zaatakował trzy jednostki handlowe, po czym przeprowadziły uderzenia na cele w Iranie i cofnęły zwolnienie pozwalające na sprzedaż irańskiej ropy. Centralne Dowództwo USA przekazało, że cele obejmowały m.in. systemy obrony powietrznej, sieci dowodzenia i łączności, radary nadbrzeżne, zdolności przeciwokrętowe oraz szybkie łodzie Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC). 3

Iran publicznie nie przyznał się do ataków na statki. 4

Według relacji: operacja poza wiedzą władz

Źródła cytowane w relacjach — pięciu irańskich urzędników i dwóch członków IRGC — twierdzą, że prezydent Masud Pezeszkian dowiedział się o atakach dopiero po fakcie. Miał zadzwonić do Ahmada Wahidiego, naczelnego dowódcy IRGC, i zażądać wyjaśnień, określając działania jako nieodpowiedzialne. Wahidi miał odpowiedzieć, że ani nie zatwierdził operacji, ani nie wiedział o niej wcześniej. Według tej samej relacji niczego nie wiedziała też Najwyższa Rada Bezpieczeństwa Narodowego, kluczowy organ w sprawach wojny i negocjacji. 1924

To jest istota tezy o samowolnej operacji: nie publicznie udokumentowany opis techniczny ataku, lecz twierdzenie, że decyzję odizolowano od prezydenta, formalnego dowódcy IRGC i instytucji bezpieczeństwa państwa.

Dostępne materiały nie wyjaśniają, jakiej broni użyto, która formacja przeprowadziła ataki, jak wyglądał łańcuch komunikacji ani w jaki sposób sprawcy mieli uniknąć wykrycia. Nie należy dopowiadać tych elementów wyłącznie na podstawie informacji, że część najwyższych władz nie miała wiedzy z wyprzedzeniem.

Dlaczego w centrum relacji znalazł się Hossein Taeb

Według relacji omawiających ustalenia „The New York Times”, dochodzenia prowadzone przez irańskie struktury rządowe i bezpieczeństwa miały wskazać, że decyzję o uderzeniu w statki podjął Hossein Taeb — duchowny i były wpływowy funkcjonariusz wywiadu, od początku przeciwny porozumieniu z USA. 2633

Taeb został następnie mianowany szefem paramilitarnej formacji Basidż. Kilka źródeł opisuje tę nominację jako powrót do ważnej roli w aparacie bezpieczeństwa, podczas gdy Ahmad Wahidi został formalnie zatwierdzony na stanowisku naczelnego dowódcy IRGC. 3941

Sam awans nie dowodzi, dlaczego Taeb miał zostać nagrodzony, a nie ukarany. Pasuje jednak do szerszego, opisywanego przez media układu politycznego: twardogłowi przeciwnicy kompromisu z Waszyngtonem otwarcie organizowali presję przeciw porozumieniu — poprzez demonstracje, aktywność medialną oraz przekazy prywatne i publiczne. 18 Relacje i analizy przedstawiają też Taeba jako osobę bliską wyłaniającemu się kręgowi władzy wokół Modżtaby Chameneiego, lecz skali jego wpływów i rzeczywistego procesu decyzyjnego nie da się niezależnie rozstrzygnąć na podstawie udostępnionych materiałów. 3437

Co ta sprawa mówi o walce o władzę w Iranie

Relacjonowany atak odsłonił podział między politykami postrzegającymi dyplomację jako sposób na zmniejszenie presji na Iran a twardogłowymi, dla których ustępstwa dotyczące cieśniny Ormuz i relacji z USA były nie do przyjęcia. 1831

Spór wewnętrzny miał znaczenie daleko poza Teheranem. Ataki na jednostki zwiększyły ryzyko dla przepływów ropy i gazu, a ruch w cieśninie gwałtownie osłabł. Jedna z relacji odnotowała, że w pierwszym pełnym dniu wznowionej w lipcu amerykańskiej blokady morskiej przez akwen przepłynęło zaledwie 13 statków. 8 Do września „The New York Times” informował, że w lipcu i sierpniu w cieśninie trafionych zostało co najmniej 23 jednostki. 6

Co nadal pozostaje niewiadome

Szereg szerszych twierdzeń pojawiających się wokół tej sprawy — w tym pytania o publiczną aktywność Modżtaby Chameneiego, autentyczność rozkazów wydawanych w jego imieniu czy domniemane plany dotyczące regionalnych milicji, obszaru Morza Czerwonego albo infrastruktury energetycznej — nie został potwierdzony przez przedstawione dowody.

Najpewniejszy wniosek jest zatem węższy: według relacji wewnętrzne, twardogłowe skrzydło sprzeciwiające się dyplomacji pomogło przekształcić kruche porozumienie amerykańsko-irańskie w ponowną konfrontację militarną. Skutki dla żeglugi są udokumentowane, ale pełny tajny łańcuch odpowiedzialności opiera się na relacjach anonimowych irańskich źródeł i nie został publicznie wykazany w szczegółach kryminalistycznych. 1219