Waarom is jezelf kennen zo moeilijk?

We kunnen tegenwoordig in korte tijd van alles over de wereld opzoeken. Toch vertelt dat ons niet vanzelf waarom we boos worden, waar we bang voor zijn of wat we werkelijk willen. De gedachte dat de mens alles weet behalve zichzelf is geen letterlijke waarheid over iedereen, maar een herkenbare paradox: onze aandacht gaat gemakkelijk naar buiten, terwijl naar binnen kijken soms ongemakkelijk is.

Afzondering kan ruimte geven voor zelfonderzoek, maar betekent niet automatisch dat je jezelf beter leert kennen. En stilte levert niet altijd meteen antwoorden op.

Waarom kijken we liever naar buiten?

Jezelf leren kennen is meer dan informatie over jezelf verzamelen. Het vraagt dat je onderzoekt wat je belangrijk vindt en hoe je keuzes daarmee overeenkomen. Misschien ontdek je een angst die je liever niet benoemt, een gewoonte die je goedpraat of een verschil tussen wat je zegt te willen en wat je in de praktijk kiest.

Het kan daarom makkelijker zijn om over de wereld te praten dan om je eigen gedrag onder de loep te nemen. Voortdurende bezigheid kan soms een manier zijn om lastige gedachten op afstand te houden: een nieuw bericht, een gesprek of een video vult de stilte. Dat is een mogelijke uitleg, geen verklaring voor ieders drukte of verdriet. Wel kun je jezelf afvragen: kies ik dit omdat het belangrijk voor me is, of omdat ik liever niet stilsta bij iets dat me bezighoudt?

Pascal en Socrates over stilstaan bij jezelf

De Franse denker Blaise Pascal schreef in zijn Gedachten over de menselijke neiging om afleiding te zoeken. Een bekende uitspraak uit die bespreking luidt, vrij vertaald: ‘Al het menselijke ongeluk komt voort uit ons onvermogen om rustig in een kamer te blijven.’ Het is geen wetenschappelijke verklaring voor alle pijn, maar een filosofische uitnodiging om na te denken over onze verhouding tot stilte en bezigheid. 2

In Plato’s Apologie van Socrates staat de beroemde uitspraak: ‘Een leven dat niet onderzocht wordt, is het niet waard geleefd te worden.’ Socrates spreekt daar over het onderzoeken van deugd en het leven. Je kunt die gedachte lezen als een aansporing om je redenen en keuzes te bevragen, niet als een oordeel over de waarde van iemands leven. 62

Alleen zijn is niet hetzelfde als jezelf kennen

Tijd alleen kan rust en ruimte voor reflectie geven, maar kan ook zwaar voelen of het gevoel van eenzaamheid versterken. Hoe mensen die tijd ervaren, verschilt. Onderzoek wijst niet op één ideale hoeveelheid afzondering die voor iedereen geldt; de balans tussen tijd voor jezelf en contact met anderen is van belang. 87

Begin daarom met een kort, bewust moment alleen, niet met een onbegrensde terugtrekking uit je omgeving. Leg afleiding even weg en schrijf eerlijk op wat er in je omgaat. Bijvoorbeeld:

• Wat maakte me vandaag boos of bang?
• Wat probeerde ik te beschermen of te bewijzen?
• Wil ik dit doel om wat het me zelf brengt, of om de waardering die ik ervan verwacht?
• Welk klein gedrag kan ik morgen anders aanpakken?

Behandel je antwoorden niet als definitieve waarheden. Kijk ook naar je daden en vraag iemand die je vertrouwt om eerlijke feedback. Alleen naar jezelf kijken is niet altijd genoeg om je blinde vlekken te zien.

Zelfonderzoek en het nachtgebed in de islam

In de soera Al-Hasjr staat: ‘Laat iedere ziel kijken naar wat zij voor morgen heeft voorbereid.’ In de uitleg van as-Sa‘di wordt deze passage verbonden met het onderzoeken van je daden en het herstellen van tekortkomingen. Het gaat daarbij niet om jezelf om jezelf bezighouden, maar om je handelen en je verantwoordelijkheid voor wat je kunt verbeteren. 9397

Het nachtgebed, qiyām al-layl, is in de islam een vorm van aanbidding en niet alleen een rustig moment om na te denken. In de Koran staat: ‘Het opstaan in de nacht werkt dieper door en leidt tot een meer samenhangende recitatie.’ As-Sa‘di legt uit dat het nachtelijke gebed het hart en de tong dichter bij elkaar kan brengen: er zijn minder afleidingen en de bidder kan beter begrijpen wat hij of zij leest. 58

In die stilte kan iemand de dag overdenken en oprecht om leiding vragen. Dat betekent niet dat één nacht alle geheimen van jezelf blootlegt. Begin met wat haalbaar is en laat je overdenking doorwerken in je dag: geef terug wat je iemand verschuldigd bent, bied je excuses aan of werk aan een gewoonte die je wilt veranderen.

Jezelf leren kennen is geen plotselinge ontdekking en vraagt niet om je af te sluiten van anderen. Het is een terugkerende oefening: eerlijk zijn tegenover jezelf, je keuzes toetsen aan je waarden en openstaan voor wat anderen je kunnen teruggeven. Soms heb je niet nóg een antwoord over de wereld nodig, maar een rustig moment om jezelf af te vragen: wat doe ik eigenlijk, en waarom?