Waarom de WHO Ervebo test in plaats van breed inzet tegen Bundibugyo-ebola

De keuze van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om Ervebo niet massaal in te zetten bij de ebola-uitbraak van 2026 is geen teken van afwachten. Het is een poging om mensen met het grootste risico te beschermen én tegelijk vast te stellen of het vaccin daadwerkelijk werkt tegen het virus dat deze uitbraak veroorzaakt.

Ervebo is een toegelaten vaccin tegen ebola veroorzaakt door het Zaïre-ebolavirus. De uitbraak in de Democratische Republiek Congo en Oeganda wordt echter veroorzaakt door het Bundibugyo-virus, een andere ebolavirussoort. Laboratorium-, dier-, immunologische en observationele gegevens wijzen volgens de WHO op mogelijke kruisbescherming, maar zijn onvoldoende om te bepalen of het vaccin mensen klinisch betekenisvol beschermt tegen Bundibugyo. 20

Daarom kiest de WHO niet voor een algemene vaccinatiecampagne, maar voor een combinatie van gerichte inzet bij groepen met een hoog beroepsrisico en een fase 3-onderzoek dat het ontbrekende bewijs moet leveren.

Een toegelaten ebolavaccin is niet automatisch bewezen voor elke ebolavirussoort

De eerdere toelating en inzet van Ervebo hebben betrekking op ziekte door het Zaïre-ebolavirus, niet op ziekte door het Bundibugyo-virus. De WHO sluit mogelijke bescherming tegen Bundibugyo niet uit, maar benadrukt dat bescherming bij mensen nog onbekend is, ondanks aanwijzingen uit vroege onderzoeken. 2021

Dat onderscheid is tijdens een uitbraak cruciaal. Een grootschalige campagne suggereert dat het beschermende effect in de beoogde bevolking bekend en relevant is. Zolang dat niet is aangetoond, kunnen gezondheidsautoriteiten niet betrouwbaar inschatten hoeveel ziektegevallen een campagne voorkomt, hoe doses het best worden verdeeld of welk deel van een daling in besmettingen werkelijk aan vaccinatie is toe te schrijven.

Waarom een fase 3-onderzoek tijdens de uitbraak?

De 70.000 beschikbare doses zijn bewust verdeeld tussen directe risicobeperking en het verzamelen van bewijs. WHO en Africa CDC maakten bekend dat 20.000 doses zijn toegewezen aan een fase 3-onderzoek naar het effect van Ervebo tegen het Bundibugyo-virus. De overige 50.000 doses zijn bestemd voor eerstelijns- en zorgmedewerkers, in lijn met aanbevelingen van de Strategische Adviesgroep van Deskundigen over Immunisatie (SAGE) van de WHO. 22

Een gecontroleerd onderzoek kan beantwoorden wat laboratorium- en dieronderzoek niet kan aantonen: vermindert vaccinatie de kans op Bundibugyo-ziekte bij mensen in reële uitbraakomstandigheden? De resultaten kunnen ook duidelijkheid geven over veiligheid, uitvoering en de mogelijke plaats van het vaccin bij toekomstige uitbraken door dit virus.

Bij breed, ongestructureerd gebruik zouden schaarse doses kunnen worden verbruikt zonder een helder antwoord op de effectiviteit. Meer vaccinaties alleen lossen onzekerheid niet op: onderzoekers moeten een mogelijk vaccingeffect kunnen onderscheiden van veranderingen in blootstelling, opsporing van gevallen en infectiepreventie.

Waarom worden zorg- en eerstelijnswerkers wel gevaccineerd?

Voor zorg- en eerstelijnswerkers ligt de afweging anders dan voor de gehele bevolking. Zij lopen door hun werk direct en uitzonderlijk veel risico op blootstelling. De WHO meldde dat infecties in deze groep tijdens de uitbraak bleven voorkomen: op 9 augustus waren er minstens 155 bevestigde gevallen en 45 sterfgevallen onder zorgmedewerkers. 17

Voor mensen met zo'n hoog blootstellingsrisico kan de mogelijkheid van kruisbescherming een reden zijn om Ervebo aan te bieden, ook al is de werkzaamheid tegen Bundibugyo nog niet bewezen. Deze voorzorgsmaatregel is echter geen bevestiging dat het vaccin ook de bredere bevolking tegen het Bundibugyo-virus beschermt.

De WHO meldde dat de vaccinatie van zorgmedewerkers met Ervebo op 27 augustus in de Democratische Republiek Congo is begonnen. 5

Nog geen toegelaten Bundibugyo-specifiek vaccin of behandeling

Volgens de WHO is er nog geen vastgesteld vaccin of specifieke behandeling tegen ziekte door het Bundibugyo-virus, al worden kandidaatmiddelen onderzocht. 6

Halverwege augustus waren twee vaccins die specifiek op Bundibugyo zijn gericht, voor het eerst in onderzoek bij mensen terechtgekomen. 25 Die studies zijn belangrijk, maar leveren nog geen direct inzetbaar en bewezen vaccin voor de bevolking tijdens een lopende uitbraak op.

Ook behandelingen worden afzonderlijk onderzocht. In de Democratische Republiek Congo beoordeelt de PARTNERS-studie of het monoklonale antilichaam MBP134 en het antivirale middel remdesivir — afzonderlijk of gecombineerd — de overleving van mensen met Bundibugyo-ziekte kunnen verbeteren. 30 Dit zijn onderzoeksmiddelen, geen bewezen behandelingen.

Indamming kan niet wachten op onderzoeksuitkomsten

Vaccins en behandelingen zijn maar één deel van de respons. De operationele steun van de WHO richt zich ook op surveillance, contactonderzoek, klinische voorbereiding en patiëntenzorg, materiaalvoorziening, betrokkenheid van gemeenschappen en grensoverschrijdende paraatheid. 6

Deze maatregelen blijven onmisbaar, juist omdat ze niet afhangen van onzekere kruisbescherming. Besmettingen snel vinden, patiënten veilig verzorgen, contacten opvolgen, infectiepreventie en -bestrijding versterken en veilige, waardige begrafenissen ondersteunen zijn de kerninstrumenten om overdracht te stoppen.

De inzet is groot. Per 26 augustus meldde de WHO in de Democratische Republiek Congo 5.794 bevestigde gevallen en 2.786 sterfgevallen: een ruw sterftecijfer van 48,1%. 5 Die cijfers maken duidelijk waarom de respons niet uitsluitend mag leunen op een nog onbewezen vaccingeffect — en waarom bewezen indammingsmaatregelen niet kunnen wachten tot de onderzoeken zijn afgerond.

De kern: bescherming én bewijs verzamelen

Het WHO-beleid is dus geen keuze tussen handelen en onderzoek, maar een dubbele strategie:

• Ervebo aanbieden aan eerstelijns- en zorgmedewerkers met een bijzonder hoog blootstellingsrisico.
• Een fase 3-onderzoek uitvoeren om vast te stellen of het op Zaïre-ebolavirus gerichte vaccin bij mensen betekenisvolle bescherming biedt tegen het Bundibugyo-virus.
• Bewezen indammingsmaatregelen voortzetten terwijl vaccins en behandelingen worden onderzocht.

Zo blijft de mogelijkheid open dat Ervebo helpt tijdens deze uitbraak, zonder verder te gaan dan het bewijs toelaat: een vaccin dat bewezen is tegen Zaïre-ebolavirus is nog niet bewezen als bescherming tegen ziekte door het Bundibugyo-virus. 2022