Waarom bedrijven sneller AI invoeren dan ze het rendement kunnen bewijzen

Een AI-licentie aanschaffen, medewerkers toegang geven en het gebruik tellen: dat is betrekkelijk eenvoudig. Vaststellen of een bedrijfsproces er, na aftrek van alle kosten, echt beter van wordt, is een andere zaak. De onderzoeken uit 2026 wijzen op een kloof tussen AI-gebruik en aantoonbaar rendement op de investering (ROI). Ze bewijzen niet dat AI geen waarde kan opleveren.232534

De uitgaven zijn vaak beter zichtbaar dan het resultaat

Volgens Flexera heeft slechts 31% van de organisaties nauwkeurig zicht op de uitgaven aan AI-software. Tegelijk zegt 59% dat verspilling van AI-budget in het afgelopen jaar is toegenomen.34 In een onderzoek van Battery Ventures onder 100 senior technologieleiders zei 94% dat hun organisatie geen consistente methode heeft om het rendement van AI in het hele bedrijf te beoordelen. Slechts 16% meldde een positief rendement op meer dan de helft van de AI-projecten.23

Ook de begroting staat onder druk. In een onderzoek van Futurum over de tweede helft van 2026 zei 46,9% van de respondenten dat de AI-uitgaven boven de planning uitkwamen; bij 5,6% lagen ze eronder.33 Die percentages beschrijven verschillende groepen en verschillende zaken — kostenoverzicht, ervaren verspilling, projectrendement en budgetafwijkingen. Ze vormen samen geen algemeen ‘faalpercentage’ voor AI.

Waarom gebruik nog geen rendement is

Wie rendement wil aantonen, moet eerst weten hoe een proces vóór de invoering van AI presteerde. Daarna zijn een afgesproken uitkomst — bijvoorbeeld snellere dienstverlening of werk van hogere kwaliteit — en een vergelijking met de volledige gebruikskosten nodig. KPMG constateerde dat de meeste organisaties, ondanks dashboards en goedkeuringsprocedures, nog geen volledig en actueel overzicht hebben van hun operationele AI-kosten.19

In een wereldwijd KPMG-onderzoek meldde 15% van de organisaties mét volledig kostenoverzicht dat zij vastgesteld rendement behaalden, tegenover 3% van de organisaties zonder dat overzicht. Dat is een verband, geen bewijs dat beter inzicht op zichzelf het rendement veroorzaakt.25

Meten alleen volstaat bovendien niet als het werkproces onveranderd blijft. De technologietopman van Bank of America noemt aanpassing van processen van begin tot eind, hergebruik van oplossingen, governance en rendement als prioriteiten voor AI op grotere schaal.14 Ondertussen bleek uit een door CIO aangehaald onderzoek dat 61% van de organisaties in de voorgaande twee jaar initiatieven voor IT-modernisering had gepauzeerd, vertraagd, verkleind of geschrapt. Verschuiving van budget naar AI was een van de genoemde oorzaken, maar verklaart niet noodzakelijk iedere vertraging.18

Bij agentische AI — systemen die zelfstandig stappen binnen een taak kunnen uitvoeren — worden kostenbeheersing, duidelijke doelen en risicocontroles nog belangrijker. Gartner voorspelde in 2025 dat tegen eind 2027 meer dan 40% van de agentische AI-projecten zou worden stopgezet, onder meer door oplopende kosten, onduidelijke bedrijfswaarde en ontoereikende risicobeheersing. Dat is een prognose, geen gemeten uitvalcijfer voor 2026.51

Bank of America: concrete winst, nog niet het hele plaatje

Bank of America zegt dat AI-hulpmiddelen beschikbaar zijn voor ongeveer 200.000 medewerkers. Bij de circa 19.000 tot 20.000 softwareontwikkelaars meldt de bank een productiviteitsverbetering bij programmeerwerk van 15% tot 20%.34 Dat resultaat zegt meer dan alleen het aantal gebruikers. De bank schat de opbrengsten op ongeveer 800 miljoen dollar tegenover 400 miljoen dollar aan kosten. Het blijven schattingen van de bank zelf, geen onafhankelijke bevestiging dat elke toepassing rendeert.2 Volgens een van de twee presidenten van de bank zijn de duidelijkste resultaten tot nu toe zichtbaar in technologiewerk, zoals programmeren.1

De praktische toets voor bedrijven is daarom niet: ‘Wordt de tool gebruikt?’ Maar: wie is verantwoordelijk voor het proces, wat verandert er meetbaar ten opzichte van de beginsituatie, wat kost de toepassing volledig en blijft de kwaliteit op peil? Pas als de winst ook na die toets overeind blijft, is opschalen goed te onderbouwen.192325