De Franse chemicus Henri B. Kagan en de Japanse chemicus Kenso Soai kregen de Nobelprijs voor Scheikunde 2026 voor ontdekkingen in de asymmetrische organische synthese. Hun werk laat zien hoe een chemische reactie meer van de ene moleculaire spiegelbeeldvorm kan opleveren dan van de andere. Het helpt verklaren hoe een sterke voorkeur voor één vorm — homochiraliteit — kan ontstaan, maar bewijst niet precies hoe het leven die voorkeur heeft gekregen.
3
16
Wie zijn Kagan en Soai?
Ten tijde van de toekenning was Kagan verbonden aan Université Paris-Sud in Orsay, Frankrijk, en Soai aan Tokyo University of Science in Japan.
7
8 Kagan werd geboren op 15 december 1930. Hij was 95 toen de prijs op 7 oktober 2026 werd bekendgemaakt.
7
De Nobelprijs bekroont hun ontdekkingen van „niet-lineaire effecten en autocatalyse in asymmetrische organische synthese”.
3 De twee wetenschappers delen de prijs van 12 miljoen Zweedse kronen gelijk.
12
19
Wat betekent ‘moleculaire handigheid’?
Sommige moleculen komen voor in twee vormen die elkaars spiegelbeeld zijn, zoals een linker- en een rechterhand. Ze lijken op elkaar, maar zijn niet precies op elkaar te leggen. Die eigenschap heet chiraliteit. Levende organismen gebruiken in eiwitten maar één van de twee spiegelbeeldvormen van aminozuren. Hoe die moleculaire asymmetrie is ontstaan, was lang een raadsel voor chemici.
1
48
De twee spiegelbeeldvormen kunnen ook verschillende eigenschappen hebben. Zo worden de twee vormen van carvone geassocieerd met respectievelijk de geur van munt en karwij.
22 In de chemie is het belangrijk om te kunnen sturen welke vorm een reactie oplevert, bijvoorbeeld bij het maken van moleculen met een gewenste ruimtelijke vorm voor geneesmiddelen.
18
Hoe helpen hun ontdekkingen homochiraliteit verklaren?
In 1986 beschreef Kagan een niet-lineair effect: een verschil tussen spiegelbeeldvormen van een katalysator wordt niet altijd één-op-één doorgegeven aan de reactieproducten. Een klein verschil in het mengsel van katalysatoren kan zo leiden tot een groter verschil tussen de moleculen die de reactie oplevert.
18
49
Soai’s onderzoek voegde daar een manier aan toe om zo’n verschil verder te versterken. Bij asymmetrische autocatalyse helpt een reactieproduct de vorming van meer product met dezelfde ruimtelijke vorm op gang. Een publicatie uit 1995 over Soai’s reactieopzet hielp deze aanpak bekend te maken.
27
49
Samen laten de ontdekkingen zien hoe een aanvankelijk kleine voorkeur door chemische reacties kan worden versterkt, totdat één moleculaire vorm overheerst. Dat is een plausibele route naar homochiraliteit — het overwicht van één spiegelbeeldvorm — maar geen bewijs dat het leven zijn moleculaire asymmetrie precies op deze manier heeft gekregen.
1
30
Reactie op de Nobelbekendmaking
Heiner Linke, voorzitter van het Nobelcomité voor Scheikunde, zei dat het bekroonde onderzoek een al meer dan een eeuw oud raadsel helpt beantwoorden: hoe homochiraliteit spontaan kan ontstaan.
30 Soai reageerde in een telefonisch interview kort na de bekendmaking: „Ik ben heel enthousiast om het nieuws te horen. Goed nieuws. Heel goed nieuws.”
11