Irak zoekt nieuwe olieroutes nu Straat van Hormuz is geblokkeerd

Irak heeft een tijdelijk mechanisme voor drie maanden goedgekeurd om ruwe olie via gespecialiseerde Iraakse en internationale bedrijven en meerdere exportkanalen op de markt te brengen. De regeling gaat in op 1 september en moet Bagdad meer mogelijkheden geven om olie te verkopen en te vervoeren zolang de Straat van Hormuz verstoord blijft.

Het besluit gaat over een logistiek knelpunt, niet over een nieuw productiedoel. Irak beschikt over olievelden en kan ruwe olie produceren, maar inkomsten ontstaan pas wanneer die olie via werkende pijpleidingen, terminals en scheepvaartroutes bij kopers terechtkomt. De crisis rond Hormuz maakte duidelijk hoe sterk de Iraakse export afhankelijk was van één maritieme doorgang.

Waarom Irak een noodregeling nodig had

Irak en Koeweit behoorden tot de Golfproducenten die het kwetsbaarst waren voor de verstoring. Beide landen beschikten over relatief weinig alternatieve routes. Volgens een analyse van Reuters daalden de geraamde olie-exportinkomsten van Irak en Koeweit in maart met ongeveer driekwart ten opzichte van een jaar eerder.

Andere berichtgeving wijst op een nog zwaardere klap voor Irak in bepaalde maanden. Zo werd gemeld dat de Iraakse ruwe-olie-export in augustus met 75 procent was gedaald. Een andere analyse stelde dat de export met meer dan 80 procent was teruggelopen en dat de maandelijkse olie-inkomsten in april van ongeveer 7 miljard dollar naar circa 1 miljard dollar waren gezakt.

De exacte percentages verschillen per maand en per bron, maar de kern is hetzelfde: de verstoorde scheepvaart beperkte de toegang van de Iraakse overheid tot haar belangrijkste inkomstenbron. Voor een economie die sterk leunt op olie-export is het herstellen van een uitvoerkanaal daarom een directe begrotingsprioriteit.

De kabinetsmaatregel kiest voor flexibiliteit. Irak wil verschillende commerciële partners en routes kunnen inzetten, in plaats van af te wachten tot één scheepvaartcorridor in de Golf weer volledig operationeel is.

Wat houdt het mechanisme van drie maanden in?

Op basis van het kabinetsbesluit kan Irak vanaf 1 september contracten afsluiten met gespecialiseerde lokale en internationale ondernemingen. Die bedrijven moeten helpen bij de marketing en export van Iraakse ruwe olie via meerdere uitgangen.

Bagdad heeft nog niet bekendgemaakt welke ondernemingen worden ingeschakeld, hoeveel olie aan elke partij wordt toegewezen of welke precieze routes zullen worden gebruikt. Het besluit is daarom vooral een kader dat snelle commerciële en logistieke afspraken mogelijk maakt, geen volledig gepubliceerd exportschema.

Dat verschil is belangrijk. Een goedgekeurde marketing- of transportregeling levert niet automatisch extra pijpleidingcapaciteit op en garandeert evenmin dat tankers kunnen laden en veilig kunnen uitvaren. Het effect op korte termijn hangt af van de beschikbare terminals en pijpleidingen, de verwerkingscapaciteit van die routes en de bereidheid van kopers en rederijen om ze te gebruiken.

Turkije is de duidelijkste kortetermijnoptie

De meest concrete alternatieve route loopt in noordelijke richting via Turkije. Irak en Turkije hebben een overeenkomst voor één jaar gesloten om het gebruik van de Iraaks-Turkse oliepijpleiding voort te zetten. Die leiding voert richting Ceyhan, een mediterrane haven aan de Turkse kust. De overeenkomst voorziet in een minimale stroom van 750.000 vaten per dag.

Via deze corridor kan Iraakse olie de Middellandse Zee bereiken zonder door de Straat van Hormuz te gaan. Eerdere plannen waren erop gericht de stromen door het Kirkuk–Ceyhan-netwerk binnen tweeënhalve maand op te voeren van ongeveer 220.000 naar circa 770.000 vaten per dag.

De route via Turkije vervangt het traditionele zuidelijke exportsysteem van Irak niet volledig. Ze is beter te zien als een belangrijke extra uitgang: een corridor die een deel van de verloren exportcapaciteit kan herstellen en het risico verkleint dat alle Iraakse olie via dezelfde kwetsbare zeeroute moet worden verscheept.

Twee westelijke corridors voor de langere termijn

Bagdad werkt daarnaast aan infrastructuur die de diversificatie structureler moet maken. Tot de besproken projecten behoren:

• Basra–Fishkhabur: een voorgestelde pijpleiding die de zuidelijke olievelden van Irak met Fishkhabur bij de Turkse grens moet verbinden en mogelijk aansluiting krijgt op het Ceyhan-systeem.
• Haditha–Baniyas: een voorgestelde route vanuit het westen van Irak door Syrië naar de mediterrane haven Baniyas. Irak en Syrië hebben een memorandum van overeenstemming ondertekend om dit plan verder te brengen.

Deze projecten mogen niet worden verward met direct beschikbare exportcapaciteit. De route door Syrië bevindt zich nog in een vroege fase. Volgens door Reuters aangehaalde bronnen kan de aanleg ongeveer vier jaar duren en minstens 15 miljard dollar kosten. Ook de haalbaarheidsstudies naar andere strategische routes zijn voorlopig; zulke studies vormen op zichzelf nog geen definitieve commerciële of financiële toezegging.

Meer export betekent niet automatisch meer productie

Het tijdelijke mechanisme verandert vooral waar en op welke manier Iraakse olie wordt verkocht en vervoerd. Het besluit bewijst niet dat Irak zijn nationale productie gaat verhogen.

Die nuance is relevant omdat de Iraakse olie-export in augustus gemiddeld ongeveer 2 miljoen vaten per dag bedroeg, terwijl Bagdad tegelijkertijd nieuwe exportcorridors voorbereidt. Een herstel van de verschepingen kan dus het gevolg zijn van het herstellen of omleiden van bestaande olievolumes, en niet van extra productie uit Iraakse olievelden.

Bagdad probeert in feite twee verschillende problemen op te lossen:

1. Het acute probleem: voldoende werkende exportkanalen vinden om olie te verkopen en te verschepen tijdens de verstoring rond Hormuz.
2. Het structurele probleem: genoeg alternatieve pijpleidingen en terminals aanleggen zodat een toekomstige blokkade van één zeeroute de toegang van Irak tot de wereldmarkt niet opnieuw vrijwel volledig afsluit.

De regeling die op 1 september ingaat, pakt het eerste probleem snel maar tijdelijk aan. Het akkoord met Turkije biedt een concretere corridor voor de nabije toekomst. De projecten via Fishkhabur en Baniyas zijn de veel langere poging om de afhankelijkheid van de Iraakse olie-export via de Golf blijvend te verminderen.

Daarbij staat de logistiek los van de productieverplichtingen van Irak binnen OPEC+. Een hogere export via alternatieve routes betekent niet automatisch dat het land meer oppompt. Het gaat in beginsel om het verplaatsen van toegestane olievolumes naar andere pijpleidingen, laadpunten en afzetmarkten.