Roman-ruimtetelescoop mikt op lancering op 30 augustus en zoekt 100.000 nieuwe planeten

De Nancy Grace Roman Space Telescope moet astronomie vooral groter en sneller maken. De NASA-ruimtetelescoop krijgt een spiegel van 2,4 meter — even groot als die van Hubble — maar kan met zijn infraroodcamera veel grotere delen van de hemel tegelijk vastleggen. NASA schat dat Roman voor geschikte grootschalige programma’s tot 1.000 keer sneller kan waarnemen dan Hubble. 4 6 7

De lancering staat gepland voor zondag 30 augustus 2026 om 7.26 uur EDT, oftewel 13.26 uur in Nederland, vanaf lanceercomplex 39A van NASA’s Kennedy Space Center in Florida. Roman wordt met een SpaceX Falcon Heavy gelanceerd. Het gaat om een gepland tijdstip, geen garantie: op 28 augustus stond nog een laatste Launch Readiness Review met een formele ‘go/no-go’-beslissing gepland. 47 54

Wat is de Roman-ruimtetelescoop?

Roman is een NASA-observatorium voor breedbeeldopnamen en spectroscopie in voornamelijk nabij-infrarood licht. De belangrijkste doelen zijn het onderzoeken van donkere energie en donkere materie, het in kaart brengen van de groei van sterrenstelsels en grootschalige kosmische structuren, en het uitvoeren van een grootschalige telling van planeten buiten ons zonnestelsel. 1 9

De telescoop is geen opvolger die Hubble en de James Webb Space Telescope overbodig maakt. Hubble is sterk in gedetailleerde waarnemingen van afzonderlijke objecten. Webb kan geselecteerde doelen zeer diep in het infrarood onderzoeken. Roman is juist ontworpen om enorme hemelgebieden herhaaldelijk en consequent te fotograferen. NASA verwacht dat Roman in de eerste vijf jaar meer dan vijftig keer zoveel hemel in beeld brengt als Hubble in zijn eerste dertig jaar. 4

Lancering: de belangrijkste voorbereidingen

Roman werd op 25 november 2025 volledig geassembleerd in het Goddard Space Flight Center van NASA. 51 Daarna volgden tests en voorbereidingen op de lanceerlocatie in Florida:

• NASA, het Roman-team en SpaceX rondden op 21 augustus 2026 de Flight Readiness Review af. Daarmee mocht de missie de laatste voorbereidingsfase voor de lancering ingaan. 47
• Diezelfde dag werd de telescoop ingesloten in de neuskegel van de Falcon Heavy in NASA’s Payload Hazardous Servicing Facility. 46
• Het ingepakte ruimteobservatorium werd op 25 augustus naar de SpaceX-hangar bij lanceercomplex 39A vervoerd. 45 50
• Op 28 augustus stond de laatste Launch Readiness Review gepland, voorafgaand aan de beoogde lancering op 30 augustus. 50

Deze stappen laten zien dat Roman de bouw- en testfase heeft verlaten en zich in de laatste lanceercampagne bevindt. Toch kunnen technische problemen, slecht weer of beperkingen bij de lanceerbaan nog altijd tot uitstel leiden.

Waarom Roman zoveel meer hemel ziet dan Hubble

De primaire spiegel van Roman is 2,4 meter in doorsnee, net als die van Hubble. Het grote verschil zit in de optische opbouw en de detectoren. Het Wide Field Instrument, kortweg WFI, is een nabij-infraroodcamera met ongeveer 300 megapixels en een blikveld dat meer dan honderd keer groter is dan dat van Hubbles infraroodcamera. 1 2 4

Eén opname van Roman bestrijkt volgens NASA een gebied dat groter is dan de schijnbare omvang van de volle maan. Een vergelijkbare infraroodopname van Hubble is ongeveer tweehonderd keer kleiner. 6 Roman is daarmee niet bedoeld om Hubble’s close-upwerk over te nemen. Hij kan vooral grote, uniforme kaarten maken en interessante sterrenstelsels, explosies en exoplaneetkandidaten aanwijzen voor vervolgonderzoek met Hubble, Webb of telescopen op aarde.

Die snelheid is essentieel. Door hetzelfde gebied telkens opnieuw te bekijken, kunnen astronomen subtiele veranderingen meten en grote statistische steekproeven opbouwen. Dat is veel lastiger met een telescoop die per opname maar een klein deel van de hemel ziet.

De coronagraaf: een proef met directe exoplaneetfoto’s

Roman heeft twee wetenschappelijke instrumenten: het Wide Field Instrument en het Coronagraph Instrument. De coronagraaf is vooral een technologiedemonstratie, geen brede zoektocht naar aardachtige planeten. 3 13

Het instrument gebruikt maskers om het felle licht van een ster af te schermen. Daarnaast zetten vervormbare, actief aangestuurde spiegels resterende optische verstoringen zo veel mogelijk recht. Het systeem mikt op een contrast van ongeveer één op een miljard. Daarmee kunnen geselecteerde reuzenexoplaneten en stofschijven rond sterren rechtstreeks worden afgebeeld en met lage-resolutiespectra worden onderzocht. 3 10

Dat is moeilijk omdat het licht dat een planeet weerkaatst of uitzendt volledig wordt overschaduwd door haar ster. De coronagraaf is daarom niet alleen interessant voor de werelden die Roman zelf mogelijk ziet. De technologie kan ook de weg vrijmaken voor toekomstige ruimtemissies die kleinere, potentieel bewoonbare planeten rechtstreeks willen fotograferen.

Hoe Roman donkere energie onderzoekt

De kosmologische missie van Roman gebruikt verschillende meetmethoden die samen moeten laten zien hoe het heelal uitdijt en hoe materie zich door de tijd heen heeft ontwikkeld.

Sterrenstelselclusters en baryonische akoestische oscillaties

De geplande brede survey op hoge galactische breedten moet in iets minder dan anderhalf jaar meer dan 5.000 vierkante graden bestrijken — ongeveer 12 procent van de hemel. Roman combineert daarbij beeldvorming en spectroscopie om de posities, afstanden en clustering van sterrenstelsels te meten. 33 37

Een referentieopzet gaat uit van ongeveer 12 miljoen roodverschuivingen van sterrenstelsels voor metingen van baryonische akoestische oscillaties, of BAO. Dat zijn overblijfselen van geluidsgolven uit het jonge heelal. Hun karakteristieke schaal werkt als een soort kosmische meetlat waarmee astronomen de uitdijing van het heelal door de tijd kunnen volgen. 35

Zwakke zwaartekrachtlenswerking

Zwaartekracht vervormt de schijnbare vorm van verre sterrenstelsels enigszins wanneer hun licht door tussenliggende materie reist. Door die vervormingen in een grote steekproef te meten, kan Roman de verdeling van materie — inclusief donkere materie — in kaart brengen en onderzoeken hoe kosmische structuren zijn gegroeid. In een referentieontwerp wordt gesproken over de vormen van ongeveer 370 miljoen gelensde sterrenstelsels. 35

Type-Ia-supernova’s

Roman gaat ook duizenden Type-Ia-supernova’s vinden en volgen tot een roodverschuiving van ongeveer 2. De helderheid en gemeten roodverschuiving van deze ontplofte sterren leveren afstandsinformatie uit verschillende tijdperken van de kosmische geschiedenis. 31

Samen kunnen supernova-afstanden, de BAO-meetlat en zwakke lenswerking testen of de versnelde uitdijing van het heelal past bij een kosmologische constante, veranderlijke donkere energie of een aangepaste zwaartekrachttheorie. Roman moet die tests aanscherpen, maar het staat niet vast dat de missie alle open vragen zal oplossen.

Kan Roman de Hubble-spanning verklaren?

De zogenoemde Hubble-spanning is het verschil tussen schattingen van de huidige uitdijingssnelheid van het heelal. Die schattingen zijn gebaseerd op verschillende methoden en verschillende kosmische tijdperken. In het onderzochte materiaal wordt het verschil beschreven als ongeveer 8 procent.

Roman zal de kwestie niet met één meting beslechten. De kracht van de missie ligt in onafhankelijke, nauwkeurig gecontroleerde metingen van supernova-afstanden, sterrenstelselclustering en de groei van materiestructuren. Als die methoden hetzelfde beeld van de kosmische uitdijing opleveren, kan dat helpen onderscheid te maken tussen een onbekende meetfout en nieuwe natuurkunde. Als ze elkaar tegenspreken, kan juist het patroon van die afwijking aanwijzen welke aannames opnieuw moeten worden bekeken.

De juiste verwachting is dus betere bewijslast — niet een gegarandeerde oplossing.

Een enorme exoplaneetinventaris

Roman zal herhaaldelijk naar dichte stervelden in de richting van het centrum van de Melkweg kijken en honderden miljoenen sterren volgen. Daarbij gebruikt de telescoop twee complementaire technieken:

• Transits: wanneer een planeet voor haar ster langs beweegt, daalt de helderheid van de ster een beetje. NASA verwacht dat Roman meer dan 100.000 transiterende planeten zal vinden, vooral planeten met relatief korte omlooptijden. 9 21
• Microlensing: wanneer een voorgrondster — met eventueel een planeet — precies voor een verder weg gelegen ster langs beweegt, kan de zwaartekracht het licht van die achtergrondster tijdelijk versterken en vervormen. Deze methode is juist gevoelig voor planeten die verder van hun ster staan, waaronder werelden die lijken op de buitenplaneten van ons zonnestelsel. 17 21

NASA verwacht dat Roman via microlensing meer dan 1.000 planeten zal ontdekken. 9 In gunstige gebeurtenissen kan die populatie planeten omvatten die qua massa in de buurt van Mars komen of zelfs kleiner zijn. Ook vrij rondzwervende, zogenoemde zwerfplaneten — planeten die niet door een ster worden gebonden — kunnen in beeld komen. 20 21

Het zijn verwachte opbrengsten, geen ontdekkingen die al vaststaan. Transits zijn vooral geschikt voor planeten die vanaf de telescoop gezien voor hun ster langstrekkeren. Microlensing opent juist een venster op koudere, verder weg gelegen en sterloze werelden die transit- en snelheidsmetingen veel minder goed vinden.

Bestemming, ingebruikname en levensduur

Na de lancering moet Roman naar een halo-baan rond het tweede Lagrangepunt van het zon-aardesysteem reizen, het zogenoemde L2-punt. Dat bevindt zich ongeveer 1,6 miljoen kilometer van de aarde, aan de van de zon afgekeerde kant. Vanuit die positie kan het observatorium lang en stabiel naar dezelfde hemelgebieden kijken, wat ook gunstig is voor infraroodwaarnemingen. 18 51

Na de vlucht volgen de reis naar L2, het uitklappen van systemen, het activeren van de instrumenten, kalibratie en de ingebruikname. Het aangeleverde NASA-materiaal noemt geen vaste openbare datum voor de eerste officiële wetenschappelijke resultaten. Het is daarom niet realistisch om direct na de lancering al afgewerkte onderzoeksresultaten te verwachten.

De primaire missie is gepland voor vijf jaar. Een verlenging blijft mogelijk, maar hangt af van de technische toestand van het ruimtevaartuig, de beschikbare brandstof, financiering en wetenschappelijke prioriteiten. Extra jaren zijn dus niet gegarandeerd. 4

Hoe Roman samenwerkt met andere telescopen

Roman is het best te zien als onderdeel van een wereldwijd observatienetwerk:

• Hubble: Roman maakt veel bredere infraroodsurveys, terwijl Hubble sterk blijft in gedetailleerde gerichte waarnemingen en zijn gevestigde ultraviolet-tot-infraroodbereik. 4
• James Webb: Roman kan grote populaties sterrenstelsels, tijdelijke hemelverschijnselen en exoplaneetkandidaten opsporen. Webb kan daarna geselecteerde doelen veel dieper en gedetailleerder in het infrarood bestuderen.
• Vera C. Rubin Observatory: Rubin voert herhaalde optische surveys uit. Roman voegt daar scherpe waarnemingen vanuit de ruimte en nabij-infraroodinformatie aan toe. De twee observatoria kunnen elkaar aanvullen bij het vinden van transiënten, sterrenstelselonderzoek en kosmische lenswerking.
• Andere faciliteiten: Telescopen op aarde, röntgenobservatoria, zwaartekrachtsgolfdetectoren en gespecialiseerde instrumenten kunnen afstanden, massa’s en gaststelsels meten en zo de ontdekkingen van Roman van fysieke context voorzien.

De kern

De grootste troef van Roman is schaal: een beeldscherpte die vergelijkbaar is met die van Hubble, gecombineerd met een blikveld dat ruim honderd keer groter is. Daardoor moet de telescoop grote delen van de hemel in kaart brengen, meerdere onafhankelijke tests van kosmische uitdijing uitvoeren en planeetpopulaties vinden die vanaf de aarde moeilijk te onderzoeken zijn.

De geplande Falcon Heavy-lancering op 30 augustus 2026 is de eerstvolgende mijlpaal. De echte wetenschappelijke test volgt pas later: wanneer Roman laat zien hoe de versnelde uitdijing van het heelal zich gedraagt — en hoeveel koude, verre of sterloze werelden er in de Melkweg rondzwerven.