Europa voelt de energieschok van Hormuz aan de pomp en op de energierekening

De energieschok vanuit de Perzische Golf komt in Europa terecht op plekken waar consumenten hem direct merken: aan de pomp, op de stroomrekening en bij de kosten van verwarming en boodschappen. Beperkte scheepvaart door de Straat van Hormuz maakt olie en vloeibaar aardgas (lng) schaarser en duurder, terwijl ook vracht- en verzekeringskosten oplopen.

Een korte verstoring kan Europa nog opvangen met voorraden, omgeleide transporten en gerichte steun. Houdt de situatie aan, dan wordt de aanloop naar de winter veel lastiger. De gasbuffers zijn relatief laag en de EU bouwt tegelijk, op grond van nieuwe wetgeving, de import van Russisch gas af.3332

Waarom Hormuz zo zwaar weegt

De Straat van Hormuz is een cruciale flessenhals voor de wereldwijde energiehandel. Een briefing van het Europees Parlement schat dat de sluiting de oliehandel over zee wereldwijd met ongeveer 15% en de lng-stromen met ongeveer 20% heeft beperkt. De Europese Centrale Bank (ECB) becijferde afzonderlijk dat de onderbroken doorvoer neerkwam op circa 20 miljoen vaten olie per dag, ongeveer een vijfde van het mondiale olieaanbod.322

De gevolgen blijven niet beperkt tot de prijs van ruwe olie. Duurdere olie werkt door in benzine, diesel en stookolie. Schaarser lng jaagt de gasprijs op. Als gascentrales de marginale elektriciteitsprijs bepalen, kan dat ook de groothandelsprijs voor stroom verhogen. Hogere kosten voor scheepvaart en verzekering maken de uiteindelijk geleverde energie bovendien extra duur.

De markt beweegt daarbij grillig. Op 15 juni noteerde Brent-olie rond 83 dollar per vat en Europees gas rond €42 per MWh, lager dan enkele dagen eerder door hoop op de-escalatie. Maar een prijsdaling na een scherpe piek neemt het risico voor de voorzieningszekerheid niet weg zolang de scheepvaart beperkt blijft.3

Wat huishoudens en bedrijven als eerste voelen

De eerste effecten zijn zichtbaar bij brandstof, verwarming en elektriciteit. In de eurozone werd diesel in april gemiddeld 7,9% duurder dan een maand eerder; benzine steeg met 2,4%, op basis van Eurostat-cijfers die het Europees Parlement aanhaalt.3

Voor huishoudens betekent dit minder koopkracht. Woon-werkverkeer, bezorging, voedselproductie en het verwarmen van woningen worden duurder. Bedrijven krijgen hogere kosten voor energie en vervoer, die zij deels in hun prijzen kunnen verwerken. Vooral industrie, landbouw, logistiek, retail en toerisme kunnen daardoor onder druk komen te staan, al verschilt de impact per land en energiemix.

Griekenland: ingrijpen bij pomp, supermarkt en stroomrekening

Griekenland heeft van de onderzochte landen de best onderbouwde set maatregelen. De regering kondigde in maart een plafond van drie maanden aan voor winstmarges op brandstof en supermarktproducten, om speculatie tegen te gaan. Tankstations mochten voor benzine en diesel maximaal €0,12 per liter boven de groothandelsprijs rekenen.49

Volgens een overzicht van de Europese Commissie doet Griekenland ook mee aan een initiatief van het Internationaal Energieagentschap (IEA) om strategische olievoorraden vrij te geven. Verder loopt een subsidie op retaildiesel voor auto's tot en met 30 september 2026, die geleidelijk daalt van €0,16 naar €0,10 per liter. Boeren ontvangen 15% subsidie op kunstmestaankopen, veerbootmaatschappijen krijgen compensatie voor verplichte kortingen voor kwetsbare groepen en huishoudens met een jaarverbruik onder 25 MWh ontvangen €0,04 per kWh steun op de eindprijs van elektriciteit, inclusief belastingen.47

Deze maatregelen richten zich op de meest zichtbare pijnpunten: wegbrandstof, stroom, landbouw en veerverbindingen. Ze dempen de directe klap, maar nemen de afhankelijkheid van ingevoerde energie niet weg.

Cyprus en Italië: brandstofdruk, maar beperkt zicht op extra steun

Cyprus is door zijn afhankelijkheid van ingevoerde brandstoffen en zeevervoer gevoelig voor deze schok. In de beschikbare gegevens was Cyprus een van slechts twee EU-landen waar benzine tussen mei en juni 2026 duurder werd: plus 0,7%, terwijl het gemiddelde in de eurozone in die periode daalde.12

De aangeleverde bronnen onderbouwen geen nieuw specifiek Cypriotisch noodpakket. Hogere blootstelling aan de schok is dus niet hetzelfde als bewijs dat er een nationale interventie is vastgesteld.

Ook Italië viel op in dezelfde cijfers. De dieselprijs daalde er tussen mei en juni slechts 1,4%, een van de kleinste dalingen in de EU, terwijl benzine 0,5% duurder werd.12 Voor een economie met veel industrie, logistiek, landbouw en consumptie kunnen aanhoudend hoge brandstof- en gaskosten snel oplopen. De beschikbare bronnen bevestigen echter geen nieuw, specifiek Italiaans noodpakket.

Voor Noord-Macedonië geldt eveneens dat hogere importkosten voor olie, gas en elektriciteit de huishoudbudgetten en de concurrentiepositie van bedrijven kunnen raken. De aangeleverde bronnen bevatten echter geen geverifieerde actuele prijsgegevens of nieuwe noodmaatregelen voor het land. Een beoordeling van de nationale reactie moet daarom terughoudend blijven.

Inflatieprobleem én dilemma voor de ECB

Een energieschok kan een lastige combinatie opleveren: hogere inflatie en lagere economische groei. De ECB meldde dat de energie-inflatie in april opliep naar 10,9%, na 5,1% in maart. Ook de voedselinflatie liep iets op. Tegelijk stegen de marktgebaseerde financieringskosten voor bedrijven van 3,5% in februari naar 3,9% in maart.21

In haar prognoses van maart ging de ECB ervan uit dat olie in het tweede kwartaal van 2026 zou pieken rond 90 dollar per vat en gas rond €50 per MWh. In dat basisscenario drukken hogere energieprijzen de koopkracht, consumptie en economische groei op korte termijn, terwijl de inflatie stijgt.19

Voor het rentebeleid is vooral van belang of het om een tijdelijke externe prijsschok gaat of dat de inflatie breder en hardnekkiger wordt. In juni verhoogde de ECB de belangrijkste rentetarieven met 25 basispunten; de depositorente kwam daarmee op 2,25%. In juli liet de centrale bank alle drie de beleidsrentes onveranderd, waaronder de depositorente van 2,25%, nadat de inflatie in de eurozone in juni was afgenomen tot 2,8% en de energie-inflatie tot 8,5%.1817

Voor financiële markten lopen de risico's via hogere inflatieverwachtingen, mogelijk langer hoge rentes en duurdere financiering. Energie-intensieve bedrijven en consumentgerichte ondernemingen kunnen lagere winsten zien, terwijl duurder krediet huishoudens, bedrijven en overheden extra belast.

De echte test komt in de winter

De kernvraag is niet alleen wat energie vandaag kost, maar hoeveel speelruimte Europa heeft in een koude periode.

• Lagere gasvoorraden verkleinen de buffer. De Europese Rekenkamer waarschuwde dat de EU de winter nadert met ongebruikelijk lage gasvoorraden. Daardoor wordt het moeilijker om een verstoring op te vangen of te concurreren om lng-ladingen.33
• Russisch gas wordt wettelijk uitgefaseerd. De import van Russisch lng moet eind 2026 volledig stoppen; Russisch pijpleidinggas volgt in 2027.25
• Tekorten in investeringen beperken de flexibiliteit. Volgens de Rekenkamer investeert de EU onvoldoende in gediversifieerde energiebronnen, hernieuwbare energie en netwerkverbindingen. Niet alleen de hoeveelheid beschikbare energie telt, maar ook de mate waarin gas en elektriciteit grensoverschrijdend kunnen worden vervoerd.33
• Vervangende aanvoer wordt duurder. Bij vertragingen, omwegen of hogere verzekeringskosten voor olie- en lng-schepen moet Europa alternatieve volumes inkopen in een krapper wordende wereldmarkt.322

De afbouw van Russisch gas is bedoeld om de energiezekerheid op de lange termijn te versterken. Maar op korte termijn vergroot die stap de operationele uitdaging: er moeten voldoende vervangende volumes, opslagcapaciteit en infrastructuur beschikbaar zijn op het moment dat het systeem al onder druk staat.

Welke keuzes overheden hebben

EU-functionarissen hebben gekeken naar een herleving van onderdelen uit het energiecrisisbeleid van 2022, waaronder voorstellen om nettarieven en belastingen op elektriciteit te verlagen.48

Nationale overheden kunnen kiezen voor gerichte compensatie op energierekeningen, tijdelijke brandstofsteun, vrijgave van strategische voorraden, hulp aan kwetsbare huishoudens en cruciale sectoren, of optreden tegen buitensporige marges.

Gericht beleid is hierbij essentieel. Brede subsidies kunnen een zichtbare prijsstijging snel verzachten, maar kosten veel geld en kunnen energiebesparing ontmoedigen. Maatregelen die lage inkomens en essentiële diensten beschermen, terwijl het prijsprikkel behoudt, zijn beter geschikt voor een verstoring waarvan de duur onzeker is.

Onder de streep

Europa staat voor een stapeling van risico's: verstoorde energietransporten uit de Golf verhogen de kosten van olie, gas en brandstoffen, terwijl lage voorraden, onvoldoende infrastructuur en de afbouw van Russisch gas de foutmarge kleiner maken. Griekenland heeft aantoonbaar prijsplafonds op marges en gerichte steun ingezet. Voor Cyprus en Italië zijn brandstofprijsstijgingen zichtbaar in de beschikbare data, maar nieuw nationaal noodbeleid is niet bevestigd; voor Noord-Macedonië bevatten de bronnen geen onderbouwde actuele maatregelen.474912

Een korte verstoring is te beheersen met voorraden, omleidingen en gerichte steun. Een langdurige verstoring, gecombineerd met koud weer, lage opslag en minder beschikbaar Russisch lng, zou veel zwaarder wegen: hogere huishoudrekeningen, moeilijker inflatiebeleid en een hogere economische prijs voor Europa's overgang naar meer energiezekerheid.332